De meeste heidevelden in Nederland liggen op zandgrond dat is afgezet in verschillende ijstijden, zo’n 10.000 tot 100.000 jaar geleden. De heide ligt op een zandbodem uit een veel ouder tijdperk: het Mioceen. Dit zand is veel voedselarmer, waardoor er op de Brunssummerheide voor een deel andere planten voorkomen dan op andere Nederlandse heides. De heide is ontstaan in de middeleeuwen toen de bewoners het bos kapten voor de landbouw. Op den duur was de bodem uitgeput en het land alleen nog geschikt voor het weiden van schapen. Zo’n tachtig jaar geleden werden grote delen van de heide bebost ten behoeve van de mijnbouw. Deze naaldbossen worden nu omgevormd tot gemengde bossen met naald- en loofbomen.
