Robuuste beekdalen: ideale klimaatbuffers

Zodra er wateroverlast is, laait de discussie weer op over de aanpak daarvan. Vaak wordt gekozen om het water zo snel mogelijk af te voeren. Praktisch voor op korte termijn waar de regen valt maar meer benedenstrooms worden dan de problemen juist groter (afwenteling). Ook voor droge periodes veroorzaakt deze aanpak problemen. Een lange termijnoplossing voor een groter gebied bieden robuuste beekdalen. Eenmaal goed ingericht, zijn het zeer geschikte klimaatbuffers in natte én droge perioden, waarvan ook de natuur profiteert.

Klimaatbestendig watersysteem

Door klimaatverandering wordt het neerslagpatroon steeds grilliger, zo bleek in de zomer van 2016 weer eens. In juni vielen er in Noord-Brabant hagelstenen zo groot als sinaasappels en zorgden heftige buien voor ondergelopen straten en landbouwgebieden. Alleen al in de regio Oost-Brabant/Noord Limburg bedroeg de schade 650 miljoen euro.

Boeren stapten boos naar het waterschap dat verweten werd dat er in de natte juniperiode teveel plantengroei in de sloten en beken stond. Alle beschikbare aannemers trokken vervolgens in twee weken tijd langs alle sloten en beken en maaiden die midden in het broed- en paaiseizoen kaal. Het water stroomde direct weg waardoor een paar weken later sloten en beken praktisch droogvielen en boeren de beregeningsinstallaties aan moesten zetten om droogteschade te voorkomen. Dit is wat klimaatverandering in de praktijk betekent, maar de manier waarop onze traditionele watersystemen tijdens ruilverkavelingen ingericht zijn en beheerd worden, is daar nog niet op afgestemd.

Robuuste beekdalen bieden een oplossing

Robuuste beekdalen zijn stromende en slingerende niet te diepe beken, zodat ze zomers niet diep ontwateren en geen droogteschade voor landbouw en natuur veroorzaken. Tegelijkertijd krijgt het water in deze beekdalen  meer ruimte zodat wateroverlast opgevangen kan worden zonder dat er overlast ontstaat.

Een beeksysteem dat zowel bestand is tegen wateroverlast en tegelijkertijd ook veel minder droogteschade veroorzaakt lijkt een tegenstrijdige en onmogelijke opgave. Toch is het goed mogelijk als je de beekdalen maar klimaatbestendiger inricht. Het biedt dan zelfs tal van bijkomende voordelen. Om te beginnen zou in alle stroomgebieden op grote schaal water in het hele stroomgebied vastgehouden moeten worden. Niet alleen in natuurgebieden, maar ook in landbouw en stedelijk gebied. In natuurgebieden kan dat door ontgonnen bronmoerassen weer een waterbergende functie terug te geven en door beken weer de ruimte te geven. De waterkwaliteit moet wel goed genoeg zijn.

Om dit te laten slagen is een groter areaal natuur in de beekdalen nodig, bovenop het Natuurnetwerk Nederland, en waar dat niet kan een minder intensieve, ‘waterbestendige’ landbouw (vleeskoeien, paludicultuur – natte teelten).


Klimaatbestendig beekdallandschap (illustratie P. Voorn)
De beek:  de beek is iets kleiner en ondieper waardoor deze in droge perioden het grondwater op voor landbouw en natuur gunstig peil houdt.
De hoogwaterzone: normale hoogwaters worden in een zone aan weerszijden van de beek opgevangen en afgevoerd (meestromende berging).
Klimaatbufferzone: bij extremere afvoersituaties is meer ruimte nodig en daarom kan daar beter grasland zijn en kunnen de natschade gevoelige bouwlanden beter hoger liggen.

Beek aan banden - De situatie van de 20e eeuw

Door grootschalige ingrepen halverwege de 20e eeuw zijn brongebieden ontwaterd, beken rechtgetrokken, vergroot, verdiept en deels voorzien van kades. De beek werd aan banden gelegd. Doordat het gehele stroomgebied ontwaterd is, wordt het water ook niet meer vastgehouden. Piekafvoeren zijn extremer en er is minder afvoer in tijden van droogte. Dit kan grote problemen veroorzaken op aanliggende gronden, zoals schade aan landbouwgewassen, bebouwing en infrastructuur. Dit heeft ook een sterk negatief effect gehad op de biodiversiteit van beek en beekdal. Al deze problemen zullen volgens de verwachte klimaatscenario’s verergeren.

Groningen gered

Dat heringerichte beekdalen wateroverlast kunnen opvangen, bleek in januari 2012 in Noord-Nederland. De combinatie van langdurige regenval en aanhoudende noordwesterstorm zorgde voor een dreigende situatie.

Een mooi voorbeeld zien we in Groningen. De nieuwe natuurlijke waterbergingsgebieden van De Onlanden en omgeving (ruim 2800 hectare) waren nog niet volledig ingericht, toen ze al moesten worden ingezet. Het inlaatwerk was nog niet klaar, maar een graafmachine maakte een gat in de kade. Binnen een dag zakte het boezempeil 2 tot 4 decimeter. De stad Groningen en enkele landbouwpolders in het Westerkwartier waren gered! Meer hogerop in Drenthe en Groningen waren in de jaren daarvóór grote delen van het oorspronkelijke winterbed van de Hunze, Ruiten Aa systeem, Drentsche Aa omgezet in natuur en fungeerden als ‘stromende berging’ buiten het zomerbed. De heringerichte beekdalen konden veel water tijdelijk opvangen. Sinds die eerste weken van 2012 zijn de waterschappen apetrots op hun natuurlijke waterberging, boeren en burgers voelen zich veilig en bewoners en recreanten zijn blij met de mooie nieuwe natuur.

Maatschappelijke pluspunten

Robuuste beekdalen zorgen niet alleen voor een gezond en klimaatbestendig watersysteem, maar bieden op veel meer fronten pluspunten:

  • Meer natuur. Beekdalen zijn ideale natuurverbindingen en bieden ruimte voor meer natuur. Waterkwaliteit is wel een punt van aandacht. Natuurmonumenten heeft lang het standpunt gehanteerd dat kleine natuurgebieden niet mochten onderlopen vanwege problemen met slechte waterkwaliteit en slib vanwege het risico op eutrofiering en verruiging. Bij robuuste gebieden kan wel de afweging worden gemaakt dat natuur mag overstromen mits de waterkwaliteit voldoet aan de Kaderrichtlijn Waternormen. Hier kan dan namelijk bij de inrichting rekening mee worden gehouden. In robuuste gebieden kunnen kwelstromen en grondwaterstanden op orde worden gebracht waardoor overstroming met voedselrijk water minder de bodem indringt.  Ook zal bij overstroming in langgerekte natuurlijke beekdalen het water schoner worden door slibbezinking en plantengroei. Fauna kan zich bij meer natuurlijke ondiepe overstroming beter in veiligheid brengen terwijl ze in traditionele waterbuffers door het snel en diep vollopen vaak verdrinken. Een goed voorbeeld is het beekdal Beerze/Smalbroeken in Noord-Brabant.
  • Minder schade aan landbouwgewassen. Bij piekbuien wordt water langer vastgehouden in de haarvaten en krijgt de beek meer de ruimte in de beekdalen waar geen overstromingsgevoelige gewassen meer worden verbouwd. In de gebieden daar omheen  verbeteren juist de omstandigheden voor kwetsbaarder teelten. In tijden van droogte zullen de grondwaterstanden minder diep wegzakken, waardoor er in het hele stroomgebied minder droogteschade zal zijn.
  • Realiseren van Kaderrichtlijn Water doelen; betere waterkwaliteit en waterkwantiteit. Door een kleinere belasting van het riool zullen er minder overstorten plaatsvinden. Doordat de beekdalen een buffer zullen zijn tussen landbouw en de beek, zullen er ook minder meststoffen in de beek terecht komen. Ook krijgt natuurlijke waterzuivering meer kans.
  • Verbetering van stedelijk gebied. Minder wateroverlast en positieve invloed op leef- woon- en werkklimaat.
  • Verbetering van de ruimtelijke kwaliteit. Versterking van het landschap en cultuurhistorie.
  • Meer recreatie en toerisme. Beken hebben een aantrekkende werking en bieden kansen voor wandel- en fietsroutes. Voorbeelden daarvan zijn er in Noord-Nederland in De Onlanden en langs, Hunze en Ruiten Aa. In Zuid-Nederland bijvoorbeeld langs de Dommel. Ook is er meer ruimte en aantrekkelijkere beken voor kano- en hengelsport
  • Verbetering van de drinkwatervoorziening. In robuustere gebieden kan meer water van betere kwaliteit worden vastgehouden. Voorbeelden zijn schone bovenlopen waarvan het water bij het verlaten van het natuurgebied deels wordt afgetapt voor drinkwater, zoals bij de Punt in de Drentse Aa.
  • Oplossing van problemen met bevers. De groeiende beverpopulatie en daarmee beverdammen baart waterbeheerders steeds meer zorgen. In robuuste beekdalen met een betere waterkwaliteit waar het water de ruimte krijgt zijn beverdammen echter geen probleem en is er ook meer ruimte voor otters, vissen, ganzen en andere dieren en planten.

Economische voordelen

Naast maatschappelijke pluspunten bieden robuuste beekdalen ook economische voordelen:

  • Natuurlijke oplossingen zijn vaak goedkoper dan technische. Zo heeft de verwerving en inrichting van De Onlanden circa 40 miljoen euro gekost, inclusief recreatieve voorzieningen. Het alternatief, kadeverhoging in het omliggende afwateringsgebied, was door het waterschap Noorderzijlvest begroot op 150 miljoen, bijna het vijfvoudige. Ook de kosten voor onderhoud aan kunstwerken en waterlopen is fors, helemaal bij extra schade na piekbuien.
  • Voor integrale projecten met meerdere doelen (water, natuur, recreatie etc.) is veelal meer geld beschikbaar dan voor projecten met afzonderlijke doelen. Zo droegen waterschappen circa 7% bij aan de totale investeringen van 165 miljoen euro voor twintig integrale klimaatbuffers. In grote natuurlijke waterbergingsgebieden zeggen waterschappen als Hunze en Aa’s dat ze zeker 50% goedkoper uit waren dan wanneer ze dit zonder natuurontwikkelingsgelden hadden moeten doen.
  • In natuurgebieden waar de milieucondities op orde zijn is beheer goedkoper.

Aan de slag met robuuste beekdalen van de 21e eeuw

Er ligt nog een grote opgave voor beekherstel in Nederland (circa 2000 km). De waterschappen zullen hierin het initiatief nemen. Natuurmonumenten wil daarin graag samen optrekken zodat het watersysteem klimaatbestendig wordt en ook de aangrenzende natuur in de beekdalen profiteert door het opheffen van verdroging en een betere waterkwaliteit.

De nu geldende werknormen van Waterbeheer 21e eeuw, waarbij in een beekdal liggende akkers maar 1 keer in de 25 jaar mogen overstromen, zijn in deze aanpak niet meer mogelijk. Deze mogen wat Natuurmonumenten betreft geen belemmering meer zijn voor realiseren van grote natuurlijke beekdalen met een belangrijke wateropvangfunctie. Ook zal het hele stroomgebied onder de loep genomen moeten worden. In bovenstroomse natuur-, landbouw en stedelijke gebieden zal zoveel mogelijk water moeten worden vastgehouden.

Oplossingen dienen zoveel mogelijk aan te sluiten bij het landschap. Dus geen strakke bekkens en kades, maar gebruik maken van de vormen in het landschap. Dit voorkomt problemen zoals natuur die onder water loopt tijdens het broedseizoen en zorgt voor permanente droge vluchtplaatsen. Ook zijn natuurlijke landschapsvormen beter te combineren met recreatie en landschapsherstel. Goede voorbeelden daarvan zijn al uitgevoerd: Drentse Aa, Ruiten/Westerwoldsche Aa, Regge, Hunze, Vecht, Beekloop. In veel andere beekdalen liggen nog volop kansen voor zo’n integrale aanpak van beekherstel.

In 2015 rondde de Coalitie Natuurlijke Klimaatbuffers het programma Natuurlijke Klimaatbuffers af, stuk voor stuk voorbeelden van het succesvol toepassen van de veerkracht van de natuur voor wateropgaven (klimaatbuffers.nl).

Natuurmonumenten wil meer van dit soort projecten van de grond krijgen. Dit is goed voor de natuur, maar hiermee levert de natuur ook vele goede diensten aan de maatschappij.

 

word nu lid