Wandelen

Natuursagenroute Sprengenberg

Natuursagenroute Sprengenberg

5.6 km

Waar

De Sprengenberg

Wandelen

Natuursagenroute Sprengenberg

Een unieke wandeling over de Sprengenberg. Via onze gratis Natuur Route App hoor legendes over de ontstaansgeschiedenis van dit fascinerende gebied. De geluidsfragmenten van Herman Pronk in het Nedersaksisch brengen de sagen tot leven.

Volg de oranje pijltjes.

Praktische informatie

Bereikbaarheid

  • START

Startpunt

Informatieschuur Erve De Pas: Toon op kaart

Aanrijdroute auto

Erve De Pas ligt aan de rand van De Sprengenberg ten zuiden van het dorp Haarle. Op de hoek Molenweg/ Oude Deventerweg.

Aanrijdroute openbaar vervoer

Bij NS-station Nijverdal kunt je een fiets huren. Via Haarle is het ongeveer 8 kilometer naar het startpunt van de wandeling. Via het fietspad over de Paltheweg is het circa 7 kilometer.

De route

 Startpunt

1Natuursagenroute Sprengenberg

Sprookjes, mythen en legenden over planten en dieren gaan al duizenden jaren van mond tot mond. Steeds net iets anders, aangepast aan de heersende cultuur en met een extraatje van de verteller waardoor het net levende verhalen zijn. De ervaring leert dat voor veel mensen een plant of dier meer gaat leven als ze figureren in een sprookje, een sage of een anekdote. Een goede natuursage zorgt ervoor dat de mensen zich verwonderen, beter kijken of luisteren.Natuurmonumenten heeft samen met  Girbe Buist, Hennie Bouwhuis en Els Baars (natuurverhalen.nl) op de Sprengenberg een natuursagenroute ontwikkeld. Bij de meest kenmerkende natuurobjecten hoor je de natuurverhalen. Beluister als audiofragment in het Nedersaksich (1,01 min.)>>

2Hoe de vleermuis is ontstaan

De vleermuizen zijn ontstaan doordat de duivel misbruik heeft gemaakt van de goedheid van de zwaluw. Op een zomeravond zat een zwaluwvrouw te broeden op haar eieren, toen een muisje zijn kop door de opening van het nest stak en vroeg of hij die nacht in het nest mocht overnachten. Dat vond de zwaluw goed op voorwaarde dat de muis de eieren warm zou houden als zij op muggenjacht ging. Na een paar dagen was de muis verdwenen. Toen niet lang daarna de eieren uitkwamen bleken dat het geen gewone zwaluwen waren: ze waren bedekt met haren, hadden kleine oortjes, een spits snuitje met snorharen en tandjes in plaats van een snavel. Het leken wel muizen met vleugels. De moeder snelde ontdaan naar haar soortgenoten en riep vertwijfeld uit: "er zijn vier monsters uit mijn eieren gekropen. Die muis moet de duivel zijn geweest! De zwaluwkoningin werd erbij gehaald en die bepaalde dat deze misbaksels geen zwaluw mochten heten. Ook veroordeelde zij deze dieren tot een leven in het donker, zodat niemand ze zou zien. Daarnaast verbood de koningin de huiszwaluwen voortaan in schoorstenen te leven, want daar konden muizen in klimmen. In het vervolg zouden zij hun nesten onder dakranden bouwen en tegen een rechte muur geplakt, zodat geen muis er ooit in zou klimmen. Vanaf die tijd leven huiszwaluwen en vleermuizen totaal gescheiden van elkaar.Beluister als audiofragment (1,42 min.)>>

3Waarom de jeneverbes zo geneeskrachtig is

Het was op hun vlucht naar Egypte, dat Maria, Jozef en Jezus bijna achterhaald waren door de wrede soldaten van Herodes. Maria vluchtte in het kreupelhout en smeekte de planten om bescherming. De brem werd stijf en waar Maria langs kwam daar trachtte ze door hard te kraken de aandacht daarop te vestigen. Maria vluchtte verder en liep wanhopig door een vlasveldje naar de struiken, die daarachter stonden. Het vlas hield zich stijf en strak waar ze gegaan was en daar bleef een duidelijk spoor achter. Maar aan de rand van het veld daar stonden de jeneverbesstruiken en vol erbarmen openden zij hun takken en boden de uitgeputte mensen een schuilplaats. Nauwelijks waren Maria met Jezus en Jozef naar binnen gevlucht of zij bogen hun takken over hen heen en de soldaten van Herodes draafden in wilde vaart de struiken voorbij, niet vermoedend dat hun kostbare prooi in die struiken verborgen was. Uit dankbaarheid zegende Maria ze en werden ze een toevlucht en bescherming voor alle mensen. De brem vervloekte zij echter en die bleef bij het minste of geringste kraken. Met het tere vlas had Maria medelijden en vanwege van zijn tengerheid vergaf zij het.Beluister als audiofragment (1,25 min.)>>
Waarom de jeneverbes zo geneeskrachtig is

4Hoe de heide aan zijn kleur komt

Er was eens een ridder, die ten strijde trok. Hij werd op zijn paard gezet en vertrok, nadat hij eerst bij een grote steen afscheid van zijn vrouw had genomen. Daar beloofde zij hem eeuwige trouw en zei: Ik zal jou nooit ontrouw zijn, zowaar deze steen hier altijd zal blijven liggen. Haar man vertrok met zijn mensen en zij bleef alleen achter. Spoedig daarna hoorde zij dat haar man gevangen was en het duurde niet lang of zij stond met een nieuwe vrijer bij diezelfde steen. Plotseling rolde de steen om, boven op de ontrouwe vrouw. Haar bloed kleurde de tot nu toe witte heide rood. En af en toe vind je nog wel eens een witte heidestruik.Beluister als audiofragment (0,52 min.)>>
Hoe de heide aan zijn kleur komt

5Waarom kastanjes goed voor paarden zijn

Lang geleden zwierf er een kudde verzwakte paarden door de binnenlanden van Turkije. Een medicijnvrouw zag ze drinken bij een waterpoel en sprak met de zieke paarden: "blijf hier wonen, wij geven jullie eten en jullie zullen genezen. In ruil vraag ik de sterke dieren onze lasten te dragen. De paarden stemden toe en genazen. De kleine kudde groeide uit tot een grote groep sterke paarden, die goederen en mensen naar verre bestemmingen brachten. De medicijnvrouw en haar man verwierven aanzien en rijkdom. Op een dag stierf de vrouw en de paarden werden ziek. Hoe goed de man ook voor hen zorgde, langzaam verzwakte het ene na het andere paard. Hij stuurde zijn vier zonen naar verre oorden om hulp te zoeken. Maar geen van de zonen slaagde in zijn missie. Uiteindelijk ging de tienjarige dochter op zoek naar hulp. Zij viel in slaap onder een boom en toen zij ontwaakte viel er een blad op haar voeten. Zij speelde met het blad en zag dat het einde van de bladsteel de vorm had van een paardenhoef. Zij klom in de oude boom en zag op de plaatsen waar de bladeren waren afgevallen paardenhoeven gedrukt stonden. Dit was een paardenboom en die kon haar helpen. Toen zij het verhaal aan de boom vertelde vielen er kastanjes uit de boom. Zij raapte ze op en ging terug naar haar familie. Ze liet de kastanjes aan haar vader zien en zei: "Deze boom heeft de oplossing gegeven, de paarden moeten deze zaden eten om beter te worden. En zo geschiedde. Sindsdien geven Turkse paardenhouders aan zwetende, hoestende of kortademige paarden deze kastanjes. Ook zwangere merries eten ze, waardoor de veulens sterk ter wereld komen.Beluister als audiofragment (2,14 min.)>>
Waarom kastanjes goed voor paarden zijn

6Hoe de den is ontstaan

Pinus was een bosnimf, een vriendinnetje van de bosgod Pan. Boreas, de god van de koude noorderwind was hun gemeenschappelijke vijand. Wanneer hij door het bos raasde, dan verstopten alle nymfen zich. Maar op een dag werden zij overvallen door Boreas en Pinus kon niet zo gauw een schuilplaats vinden en vluchtte voor de god het bos uit, De ijzige wind blies haar vooruit en Pinus verwelkte als een bloem in de winter en stierf. Pan veranderde haar in een den en wanneer Boreas door de bossen stormt dan wenen de dennen dikke tranen, die tegen de schors opdrogen.Beluister als audiofragment (0,45 min.)>>
Hoe de den is ontstaan

7Het ontstaan van de Sallandse Heuvelrug

De Sprengenberg maakt deel uit van de Sallandse Heuvelrug, een stuwwal in de voorlaatste ijstijd ontstaan. Enorme gletsjers schoven vanuit Scandinavië naar ons land en vormden dit heuvelachtige gebied. Er zijn echter ook mensen die geloven in de legende van de reus uit Duitsland die de Zuiderzee met zand wilde dempen. De zak zand die hij op zijn rug droeg scheurde onderweg open. Bij iedere stap ging zand verloren. Zo zouden de bergen zijn ontstaan die samen de Sallandse Heuvelrug vormen. Oftewel: IJstijd. Niks van waar! Het was gewoon de grote reus met een lekke zak zand op zijn rug.Beluister het hele verhaal (2,17 min.)>>

8Van verzonken kerk tot heksenhuisje

De eerste bewoners van de Palthetoren gebruikten aan het begin van de 20ste eeuw dit huisje als badhuisje: hier werd de badkleding aangetrokken om daarna via een trapje in de vijver uit te komen. Omdat de ondergrond hier veel leem bevat en er nog geen sprake was van verdroging, bleef het water staan. Er was ook een legende aan de vijver verbonden. Doordat de vorm enigszins op de plattegrond van een kerk leek, vertelden boeren in de buurt dat hier een kerk verzonken was. Deze plek werd toen door hen "de verzonken kerk" genoemd. Het badhuisje werd vanaf ongeveer 1955 einddoel voor een schoolreisje van de kleuters uit Haarle. Kleuterleidsters waren zusters, die op school eerst spannende verhalen vertelden waarin het over heksen ging bij het badhuisje. Sindsdien wordt het badhuisje door mensen uit Haarle nog steeds het "heksenhuisje" genoemd. 
Van verzonken kerk tot heksenhuisje

9Waarom het eikenblad er als een klauw uitziet

Wie goed kijkt naar een eikenblad ziet dat het blad is ingesneden. Het lijkt wel of een klauw de bladeren heeft geslagen. Dat is inderdaad het geval. Het is de klauw van de duivel nog wel. Ja, want wat was de duivel boos, toen een boer hem eens in de maling had genomen. De boer had namelijk een overeenkomst met de duivel gesloten. Zodra de eikenboom geen bladeren meer droeg zou de duivel de ziel van de boer krijgen. In oktober verheugde de duivel zich al op zijn prooi. Maar nog steeds waren er bladeren aan de eikenboom te zien. In november hetzelfde, en december, januari en zelfs in februari net zo. Maar toen in de lente de laatste bladeren afvielen bleken er tussen de oude bladeren weer nieuwe blaadjes te ontkiemen. Nooit zou de eikenboom zonder bladeren zijn! Kortom de duivel zag zijn prooi verloren gaan. Hij werd boos, zo boos dat hij zijn klauw woedend in de boom sloeg. Het gevolg daarvan is nu nog steeds te zien aan de vorm van het eikenblad.Beluister als audiofragment (1,22 min.)>>
Waarom het eikenblad er als een klauw uitziet

10De fabel van de duif en de mier

Dwars door het bos liep een helder, kabbelend beekje. Onder een grasspriet op de oever zat een mier. Die had erg veel dorst en daarom boog ze zich voorover om wat te drinken. Maar terwijl zij dat deed gleed ze uit en viel ze in het water. De stroom sleurde haar mee, ver weg stroomafwaarts. Hoe ze ook haar best deed, ze redde het niet om aan de kant te komen. Op dat moment vloog er een duif boven de beek. Deze zag de in het water spartelende mier en had medelijden met het in nood verkerende diertje. De duif brak een takje van de in de buurt staande struik en liet dat in het water vallen. De mier aarzelde geen moment en klauterde vlug op het takje en bereikte zo veilig de oever. Kort daarop was de mier aan het wandelen, toen ze de duif toevallig weer ontmoette. Een jager stond op het punt de vogel in een groot net te vangen. De mier, die zag wat er ging gebeuren, beet de man in zijn hiel. Deze gaf een gil van schrik. De duif hoorde het, werd bang en vloog weg.Beluister als audiofragment (1,26 min.)>>
De fabel van de duif en de mier

11Waarom de bij zwarte strepen heeft

Toen God de wereld had geschapen vroeg hij zichzelf af of er één of meerdere zonnen moesten komen om de aarde te verlichten. Hij vroeg toen een bij om bij de duivel advies daarover in te winnen. Maar ja, de duivel zou dat nooit zo maar vertellen. De bij bedacht toen een list. Hij verstopte zich op het hoofd van de duivel en kon zo horen wat hij in zichzelf zei. Het is beter om één zon te hebben dan meerdere, hoorde hij de duivel in zichzelf mompelen. De vlammen van al die zonnen zouden wel eens de vlammen van de hel kunnen overtreffen en dan zou niemand meer bang zijn voor de hel. Met meerdere zonnen zouden de werken van de duisternis gemakkelijk ten einde komen. Toen de bij dat hoorde vloog hij weg. Op dat moment begreep de duivel dat hij was afgeluisterd. Hij werd woest, nam een zweep en sloeg de bij daarmee op zijn lijf, De striem daarvan is nog steeds te zien als een zwarte veeg op het gele lijf van de bij. Daarom is de bij geel en heeft hij zwarte strepen.Beluister als audiofragment (1,21 min.)>>
Waarom de bij zwarte strepen heeft

12Finish en bonus

De makers van deze bijzondere route hopen dat je een mooie wandeling hebt gehad en ontvangen je graag weer in de Sallandse natuur. Volg Natuurmonumenten op Facebook: www.facebook.com/eerdesalland.Voor de echte natuursagenfan hebben we nog een hele speciale sage met de titel 'de goudzoekers van de Sallandse Heuvelrug' (5,08 min.)>>
De Sprengenberg

Wat wij hier doen

Heidebeheer

Heide is schaars in Nederland. En helaas ook de planten en dieren die leven op de heide, zoals roodborsttapuit, nachtzwaluw, zandhagedis en hazelworm. Natuurmonumenten doet er samen met Staatsbosbeheer alles aan om de heide gezond te houden en uit te breiden. Dankzij provinciale subsidies kunnen we gelukkig veel mooie dingen doen voor de natuur op de Sallandse Heuvelrug. Vandaar dat je de komende jaren geregeld mens en machine aan het werk kunt zien op de heide.

Help mee
5.6 km

Natuursagenroute Sprengenberg