50 Jaar natuurherstel op Huis ter Heide

Grote natuuropgave

De aankoop van Huis ter Heide was er één met een grote opgave: de natuur nieuw leven inblazen in monotone naaldbossen en zwaar bemeste akkers en graslanden. De grootste uitdaging lag in het zuiden van het landgoed. Daar lagen de restanten van het Plakkeven en het Leikeven, omringd door landbouwpercelen. Hoewel sterk vervuild en bijna dichtgegroeid, ontdekte Natuurmonumenten in het Leikeven toch nog een paar zeldzame planten die standhielden. Die vormden de basis voor een heel ambitieus natuurontwikkelingsplan Lobelia. 

Productielandgoed

Vijftig jaar geleden nam Natuurmonumenten Landgoed Huis ter Heide, 620 hectare groot,  over van de Utrechtse Beleggingsmaatschappij Unitas. Die kocht het gebied al in 1938, in een tijd waarin heide en stuifzand als ‘waardeloos’ golden. De overheid moedigde ontginning aan: woeste gronden moesten geld opleveren. 

Grote delen van het gebied verdwenen in hoog tempo onder strak aangeplante naaldbossen. Bomen stonden kaarsrecht in het gelid, allemaal even oud, met nauwelijks ondergroei. Lange, rechte paden maakten het afvoeren van hout efficiënt. Het resultaat: een bos dat letterlijk in een houtgreep zat met zeer weinig ruimte voor natuur.

Ongeveer de helft van het landgoed bestond uit akkers en graslanden die Unitas verpachtte aan boeren. Door intensieve bemesting en ontwatering veranderde de oorspronkelijke natte en voedselarme natuur ingrijpend. Van het Plakkeven was bijna niets meer over en ook het Leikeven was nog slechts een schim van wat het ooit was. 

Mijlpalen 50 jaar natuurbescherming

Er was dus werk aan de winkel om van landgoed Huis ter Heide een natuurgebied te maken. Na 50 jaar kijken we me trots terug op alle mijlpalen: 

• Vennenlandschap door plan Lobelia

Natuurmonumenten zag dus al bij de aankoop kansen voor het Leikeven: hier kon het bijzondere plantenleven terugkeren – met soorten als klokjesgentiaan en waterlobelia. Plan Lobelia was één van de langslopende projecten (1992 – 2010)

Eerst werd het Leikeven opgeschoond. Daarna werd circa 150 hectare landbouwgrond omgevormd tot nieuwe natuur. Door het afgraven van de voedselrijke bovenlaag ontstond een uitgestrekt plas-draslandschap met 24 vennen, dat in 2010 werd afgerond. Het bruist er van het leven. Heikikker, kamsalamander en rugstreeppad vinden hier voortplantingswater. Op de oevers bloeien moerashertshooi, blauwe klokjesgentiaan en zelfs de vleesetende zonnedauw – een teken dat het water weer voedselarm en schoon is.

• Gevarieerdere bossen

Ook in de bossen viel veel natuurwinst te behalen — maar een bos verander je niet van vandaag op morgen. Een natuurlijker bos, met bomen van verschillende soorten en leeftijden en een rijke ondergroei van struiken en kruiden, vraagt geduld.

Met gerichte bosmaatregelen hielp Natuurmonumenten het proces op weg. Er kwamen meer open plekken waar zonlicht de bodem bereikt en de Amerikaanse vogelkers werd bestreden. Door een toename van meer dood hout in het bos, ontstond een kraamkamer voor insecten. 

En waar insecten zijn, volgen vogels. Inmiddels leven er weer 5 spechtensoorten in het gebied. Ook de das, de raaf en zelfs de boommarter mogen zich vaste bewoners van Huis ter Heide noemen. Het bos leeft — en dat zie én hoor je overal.

• Efteling voegt gronden toe aan Huis ter Heide

Na sluiting van haar eerste bungalowpark Het Kraanven, maakte de Efteling plannen voor een veel groter vakantiepark: Droomrijk. Natuurorganisaties kwamen hiertegen in actie, waarna het plan uiteindelijk van tafel ging. In overleg met onder meer Natuurmonumenten en de Brabantse Milieufederatie werd een compromis bereikt. In plaats van Droomrijk kwam het kleinere vakantiepark Bosrijk en het terrein van het voormalige Kraanven werd overgedragen aan Natuurmonumenten. De huisjes werden afgebroken en het terrein ging op in het bos van Huis ter Heide. 

Ook later groeide het natuurgebied verder. In 2011 bracht de Efteling in het nabijgelegen Loonsche Land het landschap terug naar hoe het er rond 1850 uitzag, met heidevelden en kleine akkertjes. In 2020 droeg Stichting Natuurpark De Efteling daarvan 28 hectare om niet over aan Natuurmonumenten. Op de heide werden bovendien twee paden afgesloten om meer rust te creëren voor vogels zoals de nachtzwaluw, veldleeuwerik en boompieper. Daarmee kreeg de natuur opnieuw meer ruimte. 

• Natuurrijkere graslanden en akkers

Toen Huis ter Heide werd aangekocht, bestond maar liefst de helft van het gebied uit intensief bemeste landbouwgronden met weinig ruimte voor natuur. Deze percelen waren in reguliere pacht uitgegeven en konden pas vrijkomen wanneer boeren hun bedrijf beëindigden. Dat vergde tijd en geduld.

Zodra gronden beschikbaar kwamen, nam Natuurmonumenten het beheer over en werd gekozen voor een natuurvriendelijke aanpak. Een deel van de vrijgekomen pachtgrond is bovendien geruild met boeren die nog land hadden in het zuidelijke deel van Huis ter Heide. Toen daar voldoende grond was vrijgespeeld, kon het grootschalige natuurontwikkelingsproject Lobelia van start gaan. 

Inmiddels worden alle voormalige landbouwpercelen op Huis ter Heide natuurgericht beheerd. Deels door Natuurmonumenten zelf, maar zij werkt ook samen met boeren die de gronden pachten en biologische of zeer extensief bewerken, waardoor de kruidenrijkdom is toegenomen. Zo krijgt de natuur er weer volop kansen.

• Munitiecomplexen werden weer natuur

In 2008 groeide Huis ter Heide met 30 hectare, toen er 6 voormalige munitieopslagterreinen aan Natuurmonumenten werden overgedragen. De bunkers en opslagloodsen werden na de Tweede Wereldoorlog aangelegd voor de verdediging van het land.

Nadat Natuurmonumenten alle gebouwen, hekwerken en asfalt had verwijderd, kreeg de natuur vrij spel. Wat ooit een afgesloten militair terrein was, veranderde in korte tijd in een nieuw stuk bos. Jonge bomen schoten op, planten vestigden zich en dieren vonden hun weg. Zo kreeg ook dit stukje geschiedenis een groene toekomst.

• Natuurbrug

Landgoed Huis ter Heide werd in de jaren zeventig door de aanleg van de snelweg tussen Tilburg  en Waalwijk gescheiden van de Loonse en Drunense Duinen. In 1995 kwam Natuurmonumenten met het plan ‘Woudspoor’ om te werken aan het herstel van de  verbinding. Dat leidde in 2015 tot de aanleg van een natuurbrug en in 2027 kom er ook zuidelijker een verbinding, die de natte natuur van de Brand en het Noorderbos verbindt met het vennenlandschap. Het wordt een recroduct, waar zowel dieren als mensen zich veilig de snelweg kunnen passeren. 

Huis ter Heide in de toekomst

In vijftig jaar tijd heeft de natuur veel terrein teruggewonnen. Toch is het werk nog niet klaar. De natuur staat nog steeds onder druk door vermesting en verzuring door een teveel aan stikstof. Ook zorgt wateronttrekking in de omgeving voor verdroging van kwetsbare natuur.

Daarnaast neemt de druk van recreatie toe. Steeds meer mensen weten de natuur te vinden. Dat is natuurlijk mooi, maar het vraagt ook om een goede balans zodat planten en dieren voldoende rust en ruimte houden.

Juist daarom blijft natuurbescherming ook in de toekomst hard nodig. Met blijvende aandacht en steun kunnen we ervoor zorgen dat de natuur zich verder herstelt en dat ook toekomstige generaties ervan kunnen blijven genieten.