Experts roepen aan Natuurtafel op tot meer regie op grond voor natuur

De grondmarkt in Nederland zit muurvast. Dit belemmert de natuuropgave en de extensivering van de landbouw. De natuur is onze bondgenoot in de bescherming tegen klimaat, water- en gezondheidsuitdagingen van de 21ste eeuw.  

Provincies en Rijksoverheid hebben de sleutels in handen om grond strategisch in te zetten om bestaande natuur te verbinden, nieuwe natuur realiseren en de natuur meer ruimte te geven op het boerenerf. Zo investeren we in een gezonde en leefbare toekomst en economie.  

Maar hoe creëren we dan snel en effectief meer ruimte voor natuur in Nederland? Op 29 mei spraken experts en politici erover aan de Nationale Natuurtafel op Veluwezoom. 

Noodzaak 

“De Nederlandse natuur is versnipperd en kwetsbaar," begint Nelleke Hijmans, Hoofd Externe Betrekkingen bij Natuurmonumenten. “Veel gebieden zijn te klein en zijn geïsoleerd geraakt door natuurverlies in het verleden. Als we de achteruitgang van biodiversiteit willen stoppen, moeten we het systeem kantelen. Dat betekent: een deel van de landbouwgrond extensiveren en inrichten als agrarische natuur.” 

Volgens het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) gaat het om 200.000 tot 650.000 hectare landbouwgrond die extensiever moet worden beheerd, plus 100.000 tot 150.000 hectare extra nieuw natuurgebied bovenop bestaande plannen afhankelijk van hoe extensief de landbouw gaat zijn. 

PBL-directeur Marko Hekkert benadrukt dat dit niet alleen een ecologische noodzaak is, maar ook een maatschappelijke: “We moeten toe naar een systeem waarin maatschappelijke landbouwgrond en productielandbouwgrond naast elkaar bestaan. Alleen dan ontstaat robuuste natuur waar we ons niet telkens zorgen over hoeven te maken.” 

Oplossingen liggen klaar 

Jan Jacob van Dijk, voorzitter van Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (Rli): “De grondmarkt zit muurvast. Dat betekent dat de realisatie van het Natuurnetwerk Nederland dat volgend jaar klaar moet zijn vastloopt, maar is ook funest voor woningbouw en andere maatschappelijke opgaven. Provincies hebben de instrumenten om beweging te creëren, zoals voorkeursrecht, wettelijke herverkaveling of onteigening, maar zetten ze nog te weinig in.” 

Van Dijk: “De ervaring leert dat het starten van een onteigeningsprocedure in 95% van de gevallen alsnog leidt tot een schikking. Alleen al de dreiging van verplichtende instrumenten zorgt voor versnelling. 

Bij de stoppersregeling kopen we een bedrijf op, maar niet de grond. Dat is zonde, want als je die grond in een grondbank stopt, kun je die vervolgens inzetten om grond te ruilen met agrariërs die verplaatsen.” 

“Zo'n grondbank is een goed instrument voor het ruilen van grond," aldus Diederik Boomsma van JA21. “Daar heeft de politiek een belangrijke rol.” 

Politiek aan zet 

“Provincies willen wel, maar de inzet van dwingend instrumentarium ligt heel gevoelig en verschilt per provincie," zegt Matthijs de Vries, gedeputeerde provincie Fryslân namens het Interprovinciaal Overleg (IPO). “Toch moeten we van dat taboe af," vindt Hijmans van Natuurmonumenten. "De natuur wacht al jaren op het nakomen van afspraken over ruimte en dat staat een gezonde en leefbare toekomst én economie in de weg.”

VVD-Kamerlid Renate den Hollander geeft aan dat het niet gebruiken van meer dwingend instrumentarium soms welwillende agrariërs tekort doet. “Als in een gebied 98 van de 100 agrariërs mee willen doen in een gebiedsproces, maar zij niet verder kunnen vanwege twee die niet willen, is het zonde als je onteigening onbespreekbaar laat zijn.” 

 IPO: “Daarnaast is er voor bestaande en nieuw in te richten natuur extra beheergeld nodig. Het Rijk moet daarom ook zorgen voor financiële rugdekking.” 

Herzien fiscale regelingen 

Voor die hoge kosten voor grondaankoop kan de overheid ook zichzelf aankijken, vindt Van Dijk: “Het is paradoxaal dat de overheid zichzelf tegenwerkt. Fiscale regelingen maken het aantrekkelijk om in grond te investeren, wat de prijzen verder opdrijft. Dat belemmert jonge boeren, extensiverende boeren en natuurontwikkeling.” 

Rli pleit voor een herziening van deze regelingen, met oog voor de positie van oudere agrariërs: “Veel boeren halen hun pensioen uit de waarde van hun grond. Dat vraagt om zorgvuldigheid. Maar niets doen is geen optie: de huidige regels blokkeren de transitie die Nederland nodig heeft.” 

Durf, tempo en samenwerking 

Aan de Nationale Natuurtafel is overeenstemming over dat oplossingen inmiddels bekend zijn. Willen we de achteruitgang van de Nederlandse biodiversiteit stoppen en robuuste natuur krijgen, waar we ons niet telkens meer zorgen over hoever te maken, dan moet er meer ruimte voor natuur komen. Dat is haalbaar, maar vraagt om: 

• De inzet van wettelijk verplichtende instrumenten door provincies
• Extra financiële ondersteuning voor provincies die die instrumenten inzetten
• De herziening van grondprijs opdrijvende fiscale regelingen en een rijk gevulde grondbank  

Natuurmonumenten roept alle betrokken partijen op om deze inzichten om te zetten in concrete stappen. In het Kamerdebat van 4 juni en richting de Taskforce Landbouw, Natuur en Stikstof die eind deze maand met belangrijke keuzes voor natuurherstel komt.