‘Natuur is belangrijk voor iedereen, daarom is nu actie nodig’

“Hoe kan het toch?”, vraagt een toevallige passant in Nationaal Park Veluwezoom die bij de discussie aan de Nationale Natuurtafel is blijven stilstaan en haar moment pakt bij de microfoon. “Zonder bomen, zonder bijen en zonder mycelium is er geen leven. Maar hoe kan het nou dat we ons dat allemaal niet beseffen? Waarom moeten we dat iedere vier jaar en eigenlijk iedere dag weer vertellen?” Het is de genodigden aan de Natuurtafel uit het hart gegrepen. De hoofdvraag die vandaag aan tafel besproken wordt, is immers hoe we ervoor kunnen zorgen dat er nu eens écht aan een sterkere natuur gewerkt wordt. Want veel te vaak delft natuur het onderspit. Mooie plannen en doelen worden wel opgesteld, maar in werkelijkheid komt er weinig van terecht. Een goed voorbeeld is het geplande netwerk van natuurgebieden - het Natuurnetwerk Nederland NNN – dat uitgebreid aan bod kwam toen in februari deze vergadertafel midden in de natuur werd geopend. “Het plan voor het NNN, wat al een uitgeklede versie is van de eerdere Ecologische Hoofdstructuur, dateert al uit 2011 en het is nog steeds niet af”, benadrukt Nelleke Hijmans, manager public affairs bij Natuurmonumenten, ook nu nog maar eens een keer. “Het had geen prioriteit, er was te weinig geld voor en overheden kwamen niet in actie met uitvoeringskracht.”  

Als antwoord op de vraag van de voorbijganger stelt ze dat ook zij steeds het belang van natuur moet uitleggen. “Vaak gaat het pas leven als we natuur aan gezondheid koppelen. Dan vraag ik ‘Wat zit er in je water? Wat zit er in je kippeneieren?’ Ik probeer de staat van de natuur te verbinden met zaken die mensen meteen voelen. Helaas keert de wal hierbij toch vaak het schip. In Limburg zag je dat na de overstromingen het gesprek over natuurlijke waterberging pas echt op gang kwam.” 

Rechten voor natuur

Terug naar de plannen voor meer natuur. Hoe kunnen we natuur borgen in het beleid, maar ook in de uitvoering? “Rechten geven aan de natuur”, is het stellige antwoord van tafelgast Jessica den Outer van de stichting Rechten van de Natuur. “Het is niet hetzelfde als mensenrechten”, benadrukt ze. “We kijken naar een landschap,  we kijken wat dat nodig heeft en daar passen we de rechten op aan. Dat betekent dat een rivier andere rechten heeft dan bijvoorbeeld bomen. En vervolgens is het natuurlijk  een kwestie van dat vastleggen in wet en regelgeving.” Daarin moet ook vastgelegd worden wie er voor die rechten gaat opkomen, anders komen we alsnog in eenzelfde situatie terecht. “Dat is dan een mens, een voogd, die vanaf het begin in alle processen wordt betrokken en daar namens de natuur spreekt.”

Natuur zit aan tafel

Het idee van rechten voor natuur is geen luchtfietserij, blijkt uit concrete voorbeelden in het buitenland waar het praktijk is geworden. Van een rivier in Nieuw-Zeeland en meer in Spanje, tot ‘moeder natuur’ in Ecuador. “Daar is het opgenomen in de grondwet en zijn er voogden van de natuur, die voor die rechten van de natuur opkomen”, vertelt Den Outer. “Ze hebben sowieso een sterke juridische basis om op te staan, maar zij kunnen er ook voor zorgen dat afspraken over natuur daadwerkelijk uitgevoerd worden.”

Ook in Nederland begint het concept voet aan de grond te krijgen. Er zijn op dit moment zestien gemeenten die met rechten van de natuur bezig zijn. “Daarbij heeft elke gemeente zijn eigen aanpak”, zegt Den Outer. “De een laat een stadsecoloog de natuur vertegenwoordigen, in andere gemeentes zijn het lokale natuurorganisaties of bijvoorbeeld de lokale afdelingen van Natuurmonumenten. Om andere gemeentes te helpen hebben we een wegwijzer ontwikkeld.”

Minder rechtszaken

Een trend van afgelopen jaren in de bescherming van natuur, is die van het aangaan van rechtszaken, vaak tegen de eigen overheid. Een bekend voorbeeld is de Klimaatzaak van Urgenda, maar ook Natuurmonumenten grijpt steeds vaker naar juridische middelen. “Het is echt armoe dat het nodig is”, zegt Hijmans. “Het is goed dat er in onze rechtsstaat ruimte is om de overheid aan zijn eigen afspraken te houden, dat doen wij zelf ook. Maar niemand is er blij mee. Het kost heel veel tijd, mensen gaan roepen dat de rechter politieke uitspraken zou doen en doordat het allemaal zo lang duurt krijg je uiteindelijk een nieuwe discussie over de doelen. Dat zie je ook bij de stikstofwetgeving, die doelen halen we niet, en vervolgens komt de discussie ‘goh, zijn die doelen weer haalbaar?’ Ja, dat waren ze wel als je op tijd was begonnen”, aldus Hijmans. 

“Ik vind rechtszaken verschrikkelijk”, zegt ook jurist Den Outer. “Want die zijn er altijd als de schade al is geleden. Het is reactief. En dit hele verhaal van een stem voor de natuur of een plek voor natuur aan tafel gaat over preventief zijn. Als de natuur constant kan herinneren aan de afspraken die zijn gemaakt, is het uiteindelijk ook minder nodig om naar de rechter te stappen.”

Draagvlak voor regels

Zoals de toeschouwer eerder al opmerkte, moet daarbij het beleid steeds goed worden uitgelegd. Mensen moeten weten waarom iets gebeurt. Hijmans: “Als ze het niet snappen, als er geen maatschappelijk draagvlak achter die regels zit, komen ze die alleen tegen als er weer een rechtszaak is omdat de overheid faalt. Je moet zover komen dat mensen in beweging komen voor natuur.”  De nieuwe tafelgast die is aangeschoven - Natasja Hölscher, jongerenvertegenwoordiger biodiversiteit en voedsel – ziet dat wat dat betreft bij de nieuwe generatie nog wel wat werk te verrichten is. “Jongeren zijn eigenlijk vrij weinig bezig met natuur”, constateert ze. “Ze zijn helemaal die verbinding kwijt. Je ziet het ook in wetenschappelijke artikelen dat jongeren gewoon veel minder buiten spelen. En dat is gewoon heel zonde. Ook de aandacht voor klimaatverandering is een beetje weg. Wij zoeken naar hoe je dat weer kunt aanzwengelen. Zij zijn ook de toekomstige burger. Zij willen uiteindelijk wel ook dat er nog voedsel geproduceerd kan worden in Nederland. En dat er nog een insect op aarde leeft en een vogel rondvliegt."

We hebben veel boeren nodig

Ook boerin Saskia Joha schuift aan. Zij heeft een succesvol biologisch bedrijf waar naast koeien ook heel veel broedende weidevogels in de landerijen te vinden zijn. “Toen we net begonnen waren we echt een beetje de gekkies in de buurt”, vertelt ze over de reacties van collega-boeren. Maar die veranderen langzaam. “Intussen zie je een boer die bij ons ook in het land loopt, die zegt: hoe kom jij toch aan zoveel vogels? En hoe blijft jouw gras groener in de zomer dan bij ons?”

Hijmans omarmt boeren zoals Joha in het realiseren van meer natuur in Nederland. “Ons doel is niet meer boswachters. We hebben juist veel van dit soort boeren nodig, die zorgen voor het landschap. Grasland moet begraasd worden, die koeien hebben een functie in dat ecosysteem. Ik durf wel te zeggen dat Saskia veel beter weet hoe je dat grasland beheert dan ik. We moeten het samen doen, dat landschap maken.” Maar Hijmans is ook heel direct over wat de opgave van 100.000 tot 150.000 hectare meer natuur in de praktijk betekent. "Als je heel eerlijk bent, dan gaat dat gewoon ten koste van agrarische grond." Onteigening is daarbij uitdrukkelijk niet de gewenste route, voegt Joha toe: "Als je het slim aanpakt met wenkende perspectieven voor zowel de natuur als je portemonnee, dan heb je soms vier vliegen in een klap." 

Joha ziet niet alleen een belangrijke rol voor boeren in het beheer, maar is ook kritisch over het automatische eigendom van NNN-gronden door terreinbeherende organisaties (tbo’s). “Waarom gaat vrijgekomen grond eigenlijk bijna automatisch naar tbo’s? Als er grond wordt aangekocht door een provincie, dan is de eerste in de rij om dat over te nemen een tbo. Maar misschien zit er juist in dat gebied wel een boer die ook super goede dingen kan doen, en die die grond zou kunnen gebruiken om zijn bedrijf verder te bestendigen." Hijmans erkent dat haar eigen organisatie hier soms de verkeerde reflex heeft: "Als het om gronden binnen NNN gaat die vrijkomen, dan moet dat echt natuur worden. Maar als daarbuiten een boer zit die zegt: pal naast ons natuurgebied kan ik extensiever werken, met minder vee en zonder gif, als ik extra grond krijg, dan moeten wij dat gesprek zeker voeren.” 

Oproep aan kabinet

De deelnemers aan tafel wordt gevraagd wat hun boodschap aan het kabinet is. “Zet een groene stoel voor natuur aan tafel, en onderzoek die 16 routes voor rechten van de natuur”, zegt Den Outer. Ook boerin Joha wil actie zien. “Niet nog meer rapporten, gewoon aan de slag. En ik hoop en vertrouw erop dat er ze in het transitiefonds minder gaan focussen op stoppers, en echt gaan investeren in blijvers, in boeren die groen willen gaan boeren.” Ook Hijmans roept op om door te pakken. “Geef ruimte aan de natuur, maak het Natuurnetwerk af", zegt ze. Op de vraag of dat binnen deze kabinetsperiode kan: "Absoluut. Maar geen dag te verliezen." Daarnaast moeten alle Nederlanders bewuster worden gemaakt van het belang van natuur, zodat wetgeving echt gedragen wordt en daardoor ook uitgevoerd. Moet Natuurmonumenten niet wat activistischer worden, wordt tot slot geopperd. Hijmans twijfelt even. “Niet activistisch, maar activerend”, is haar antwoord. “We zijn niet ergens tegen, we zijn juist ergens voor. En voor die doelen willen we zoveel mogelijk mensen in beweging brengen.”

 

Tekst: Koen Moons

Foto: Eric Seuren