Duinherstel in Nationaal Park Zuid-Kennemerland

Bijzondere duinen

Nationaal Park Zuid-Kennemerland is een van de meest afwisselende duingebieden van Nederland. Over een breedte van vijf kilometer wisselen strand, open duinen met stuifkuilen en natte valleien, bloemrijke graslanden, struwelen en duinbossen elkaar af. Aan de oostkant liggen oude landgoederen met monumentale bomen en lanen. Die variatie maakt het gebied uniek: zeldzame planten en dieren voelen zich hier thuis, van het duinviooltje tot de aardbeivlinder.

Natuur staat onder druk

Maar die rijke natuur staat onder druk. Door stikstof die via landbouw, verkeer en industrie in de lucht komt, raken de duinen uit balans. Stikstof werkt als een onbedoelde meststof: snelgroeiende soorten als gras, braam en brandnetel profiteren, terwijl de karakteristieke duinplanten verdwijnen. Daardoor verdwijnt ook de variatie aan insecten en vogels die juist van die planten afhankelijk zijn. Ook invasieve planten overwoekeren de duinplanten in sommige valleien, waardoor de plantenrijkdom en insecten verminderen. Het verwijderen van Amerikaanse vogelkers, mahonia, cotoneaster en rimpelroos helpt om duingrasland te herstellen. 

Wind en stuivend zand kunnen een grote rol spelen bij het herstel van de duinen en hun rijkdom aan planten en dieren. Doordat de duinen in het verleden zijn vastgelegd, heeft de wind minder invloed gekregen en waait er minder kalkrijk zand het gebied in. Zand en kalk zijn juist onmisbaar voor veel duinplanten. De natuurlijke ontwikkeling van het landschap is daardoor afgenomen, terwijl de effecten van stikstof — zoals verzuring van de bodem — juist sterker zijn geworden.

Om de duinen gezond te houden, is herstel nodig. De natuur kan dat niet meer alleen. Natuurmonumenten helpt door delen van de duinen te ontlasten van overtollige stikstof. Dat doen we met verschillende herstelmaatregelen: het verwijderen van jonge bomen en struiken, het afplaggen van voedselrijke bodems en het creëren van open plekken waar de wind weer de zout en kalk het gebied kan inblazen. Zo krijgen kenmerkende soorten weer kans om terug te keren, en blijft Zuid-Kennemerland een levend duinlandschap.

Wat doen we in Nationaal Park Zuid-Kennemerland?

Om de factoren die de duinnatuur onder druk zetten te keren, werken we in Zuid-Kennemerland stap voor stap aan herstel van het duinlandschap. Dat vraagt om verschillende vormen van werk: soms klein en handmatig, soms grootschalig. Het herstelprogramma loopt tot en met 2032. Tijdens het broedseizoen (maart–juli) ligt het werk stil, zodat vogels ongestoord kunnen broeden.

Hoe we werken

We gebruiken verschillende herstelmethoden die elkaar versterken:

1. Ruimte maken voor wind en zand
We leggen verspreid in het gebied stuifplekken aan. Zo kan kalkrijk zand door de wind ver het duingebied inwaaien. Dat zand is essentieel voor duinplanten die van schrale, kalkrijke omstandigheden houden.

2. Ruigte en woekeraars verwijderen
Soorten als Amerikaanse vogelkers, cotoneaster en mahonia woekeren snel in de stikstofrijke bodem. Elk jaar wordt een deel van het gebied nagelopen om deze exoten te verwijderen, voordat ze bloeien en zaad verspreiden.

3. Nieuw duingrasland laten ontstaan
Door op sommige plekken de voedselrijke toplaag af te graven (plaggen) verdwijnen ruigte, struiken en ongewenste zaden. Zo ontstaat schraal zand waarop typische duinsoorten vanzelf terugkeren, zoals duinviooltje, tijm en vijfvingerkruid.

4. Het duinsysteem versterken 

Deze maatregelen versterken elkaar: waar wind, zand en kalk weer ruimte krijgen, ontstaat vanzelf een rijk en afwisselend duinlandschap.

Actuele werkzaamheden: ruimte voor wind in het open duin

Na de zomer van 2026 starten nieuwe activiteiten van het herstelprogramma.
Bij het Cremermeer en het Olmenpad verwijderen we zo’n 14 hectare aan bosjes. Deze staan als een windscherm tussen zee en de duinvalleien. Door ze weg te halen, kan de zeewind weer zout, zand en kalk ver het gebied in brengen. 

De werkzaamheden gebeuren zorgvuldig en buiten het broedseizoen, volgens een ecologisch werkprotocol. Ze sluiten aan op eerder herstelwerk en maken deel uit van hetzelfde programma dat tot 2032 loopt. Bezoekers kunnen tijdelijk werkverkeer of afgezet terrein tegenkomen, vooral rond het Cremermeer en langs het fietspad tussen De Doorbraak en het Cremermeer. 

Wat we eerder al hebben gedaan

De afgelopen jaren is er op veel plekken gewerkt aan herstel. Hieronder een overzicht van wat er per jaar is gedaan:

• 2017 – Twee stuifplekken aangelegd en op vier locaties in totaal 2 hectare nieuw duingrasland gecreëerd. Jonge Amerikaanse vogelkers, cotoneaster en mahonia verwijderd langs de Jagtlustweg en de Zeeweg.
• 2018 – Jonge vogelkers verwijderd op drie locaties: in het rustgebied van Koningshof en in Duin en Kruidberg (langs de Zeeweg en het Hubertuspad).
• 2019 – Struiken verwijderd op kleinere plekken ter voorbereiding van nieuwe stuifkuilen; gebied Duin en Kruidberg uitgekamd op jonge vogelkers.
• 2020 – Jonge vogelkers handmatig verwijderd (ten oosten van het Duinmeer); grotere werkzaamheden uitgevoerd: plaggen op meerdere plekken en aanleg van stuifplekken in de zeereep.
• 2021 – Jaarlijkse controle en verwijdering van jonge vogelkers voortgezet.
• 2022 – Gebied opnieuw nagelopen op vogelkers; voorbereiding van werkzaamheden voor 2023.
• 2023 – Aanpak van grote haarden van vogelkers in het oostelijk deel van het gebied; openmaken van een dichtgegroeide strandvallei bij IJmuiderslag, zodat bloemen kunnen terugkeren. 

Op plekken die eerder zijn geplagd, zien we de resultaten al terug:
bijvoorbeeld langs de Koningsweg bij het Olmenpad in Duin en Kruidberg groeit weer een rijke duinvegetatie met tijm, duinviooltje, kleverige reigersbek en duinsterretjesmos. Insecten als zandloopkevers en harkwespen keren er terug, net als vlinders die van open duingraslanden afhankelijk zijn.

De nieuwsberichten over alle ontwikkelingen vind je onderaan deze pagina in het nieuwsoverzicht.

Vooruitblik

De komende jaren gaan we door met dit herstelwerk. Tot en met 2032 voeren we op verschillende plekken maatregelen uit, steeds afgestemd op wat de natuur nodig heeft. Na 2026 zullen de werkzaamheden vrijwel allemaal kleinschalig van aard zijn en meest het verwijderen van invasieve soorten zijn.

Door stap voor stap te werken aan het herstel van wind, zand en kalk, blijft Zuid-Kennemerland een levend duinlandschap — veerkrachtig, vol afwisseling en rijk aan planten en dieren die hier thuishoren.

Financiering

Met deze maatregelen werken we aan natuurherstel en de doelen van Natura2000 voor dit gebied. De werkzaamheden in het Nationaal Park Zuid-Kennemerland worden gefinancierd door de provincie Noord-Holland en een deel door Rijkswaterstaat (mitigatie Zeetoegang IJmond).

 Meer informatie over duinherstel

• Het standpunt van Natuurmonumenten over stikstof en een lijst natuurgebieden waar gewerkt wordt om stikstofschade te herstellen.
• Provincie Noord-Holland heeft informatie over stikstof gebundeld op deze pagina. Over de drukfactoren op de natuur in Zuid-Kennemerland lees je hier verder.
• In dit filmpje van 'Expeditie NH' gaat de presentator van NH Nieuws op pad om te zien wat de effecten van stikstof in de natuur zijn.
• In dit filmpje van NH Nieuws zie je wat de resultaten zijn in geplagde valleien en wordt gekeken naar het werk dat in 2026 uitgevoerd wordt.