Herstel bijzondere rivierlandschappen

In maart heeft de riviernatuur langs de Maas weer meer ruimte gekregen met de oplevering van de heringerichte Hemelrijkse Waard bij Oss (NB). Een buitendijks gelegen landbouwgebied is omgevormd naar 225 hectare nieuwe natuur met een nevengeul van 3 kilometer langs de Maas, die ook zorgt voor meer veiligheid bij hoogwater. Dieren weten het nieuwe gebied meteen te vinden.

Er zijn al een dassenburcht en een beverburcht, overal zie je hazen- en reeënsporen en vele honderden vogels (kluten, bergeenden, ganzen, rietvogels en roofvogels als de buizerd, torenvalk en ook zeearend) komen op de nieuwe natuur af. Wandelaars kunnen hier naar believen struinen. Bovendien is er op initiatief van de Vogelwerkgroep Oss een fraaie uitkijktoren gebouwd. De herinrichting is een gezamenlijk project van Rijkswaterstaat, aannemers en Natuurmonumenten. Het beheer neemt Natuurmonumenten nu voor zijn rekening.

In de Maasuiterwaarden bij Maasbommel is op initiatief van Rijkswaterstaat en Natuurmonumenten een geïsoleerde geul van 650 meter lang gegraven, waardoor riviergebonden planten en dieren er een flink stuk leefgebied bij hebben gekregen. De geul staat niet in rechtstreekse verbinding met de Maas. Alleen bij hoge waterstanden stroomt het Maaswater via de geul mee en draagt daarmee ook bij aan meer veiligheid bij hoogwater. Normaal gesproken wordt de geul gevuld met grond- en regenwater.

In de geul zijn enkele bomen gelegd en verankerd om de ecologische kwaliteit van het Maaswater te verbeteren. Dood rivierhout werkt namelijk als een soort koraalrif waar het al snel krioelt van het leven. Het vormt daarmee een belangrijke schakel in de watervoedselketen.

Zo leidt de samenwerking met Rijkswaterstaat, zand- en grindwinners er op veel plekken langs de Maas in Limburg en Noord-Brabant toe dat de rivier een meer natuurlijk karakter krijgt. De Maas is de afgelopen 150 jaar flink veranderd. Er kwamen stuwen en sluizen voor een goede bevaarbaarheid en de rivier werd op tal van plaatsen rechtgetrokken. Oevers werden met stortstenen vastgelegd om te voorkomen dat ze zouden afkalven. Deze kanaalachtige inrichting was echter niet gunstig voor het waterleven; veel inheemse flora en fauna verdwenen door een gebrek aan ondiep en rustig stromend water.

Daarom wordt, om te voldoen aan de Europese Kaderrichtlijn Water, al geruime tijd gewerkt aan ecologisch herstel van de rivier. Onder meer door oude Maasarmen te herstellen en nieuwe geulen te graven, zoals bij Oss en Maasbommel. Ook worden op vele plekken oevers natuurvriendelijker gemaakt en richten we samen met de waterschappen beekmondingen zo in dat vissen weer vrij kunnen trekken. De ambitie is om zo 2.000 hectare riviernatuur te herstellen.

Een vergelijkbaar rivierproject is in het najaar bij Arnhem langs de IJssel in uitvoering gegaan. De Velperwaarden en de Koppenwaard worden opnieuw ingericht, zodat de graslanden en de oeverwal veel bloemrijker worden. De beek in de Velperwaarden krijgt meer ruimte om te meanderen en de bovenlaag van graslanden wordt afgegraven. Dat creëert ruimte om het schone water van de Veluwe langer vast te houden. Een groot deel van de graslanden in de Koppenwaard kunnen niet afgegraven worden door de grote hoeveelheden puin in de bodem. Met een uitgekiend beheer van lichte bemesting en maaien worden deze graslanden voedselarmer gemaakt. De financiering van dit miljoenenproject is mogelijk door bijdragen van Europa (LIFE+ Nature) en de Nationale Postcode Loterij.

Hoe goed de combinatie van natuurontwikkeling en waterveiligheid werkt voor de natuur is te zien in De Onlanden. Aan de zuidkant van het gebied is eind 2017 de lang gewenste uitkijktoren gereed gekomen. Vanaf de 25 meter hoge toren kijk je uit over het gevarieerde landschap met op de achtergrond de skyline van Groningen.

Het moerasachtige gebied is niet alleen de grootste klimaatbuffer van ons land die wateroverlast in de stad Groningen voorkomt, het is ook een paradijs voor veel vogelsoorten. De veel voorkomende grote zilverreiger is onbetwist het icoon van De Onlanden. Maar ook snor, waterral, koekoek, baardmannetje en roerdomp zie je als je hier door het gebied loopt.

Ook de otter voelt zich prima thuis in De Onlanden. Punt van zorg is wel het grote aantal otters dat dood gevonden wordt in de omgeving van het gebied, de meeste worden doodgereden. Natuurmonumenten dringt er al jaren bij de provincies Groningen en Drenthe op aan om faunapassages aan te leggen, zodat de otters veilig wegen (onder meer de A28) over kunnen steken. Ook bij het Fochteloërveen en Nationaal Park Weerribben-Wieden komen veel otters om in het verkeer.

Boswachter gezocht