Meer ruimte voor natuur loont

Decennialang werd natuurbescherming beschouwd als een noodzakelijke kostenpost. Het beheer, het toezicht, de voorzieningen, de inrichting, het kost allemaal geld. Maar inmiddels stapelen de bewijzen zich op dat de natuur ook opbrengsten genereert en financiële schade aanzienlijk kan terugdringen. 

Neem alleen al het rapport van het Planbureau voor de Leefomgeving dat vorig jaar verscheen onder de titel ‘Actualisering monetaire milieuschade’. Het is een verkenning van het verlies van welvaart door milieuvervuiling in Nederland in 2022. In geld uitgedrukt bedraagt deze schade volgens het PBL ruim 46 miljard euro. Een torenhoog bedrag, dat volgens het PBL nog een voorzichtige inschatting is omdat niet alle schadelijke stoffen zijn meegenomen. Zo is ultrafijnstof buiten het rapport gehouden omdat meetgegevens ontbreken, evenals schadelijke stoffen waarover nog onvoldoende kennis is, zoals PFAS. De schade die wel in kaart is gebracht, wordt vooral veroorzaakt door de uitstoot van broeikasgassen en luchtverontreiniging. Die zorgen op hun beurt onder meer voor schade van de menselijke gezondheid en meer zorgkosten. 

Verlies van welvaart

Een gezonde leefomgeving met een vitale natuur kan ons dus financieel veel besparen. “Het rapport maakt zichtbaar dat het welvaartsverlies in Nederland door milieuvervuiling aanzienlijk is”, vertelt Sander de Bruyn, hoofdauteur van het rapport. 

“We maken ons vaak druk om veel kleinere bedragen als het gaat om begrotingszaken, maar de financiële milieuschade wordt door de politiek sterk onderbelicht. Terwijl die best is weg te nemen. De kosten om de milieuproblemen op te lossen liggen zeer waarschijnlijk fors lager dan de financiële schade die de milieuproblemen veroorzaken. De vraag is alleen wie die kosten wil dragen. Nu betalen vooral de mensen die last hebben van milieuverontreiniging de prijs. Ik hoop dat beleidsmakers zich ervan bewust worden dat we Nederland welvarender en gezonder kunnen maken als we de milieuproblemen aanpakken.”

De omvang van de monetaire milieuschade is door de politiek niet onopgemerkt gebleven, maar tot ander beleid heeft het nog nauwelijks geleid. De overheid zou volgens De Bruyn kunnen beginnen om het goede voorbeeld te geven. 

“Bij aanbestedingen van de overheid zou de overheid voortaan ook de milieuschade moeten gaan betalen die wordt veroorzaakt. Die betalingen kun je dan in een overheidsfonds storten. De overheid wordt op die manier niet duurder, maar wel alerter. Het wordt duidelijk dat milieuschade financiële consequenties met zich meebrengt. Die weeg je dan voortaan mee bij het maken van keuzes. Zo krijg je de milieuschade beter in de boeken. Op termijn kun je deze systematiek ook op de samenleving toepassen, volgens het principe ‘de vervuiler betaalt.’ Nu worden de kosten van milieuschade niet door de veroorzakers betaald, dat is voor rekening van de samenleving.”

En die samenleving wordt zich volgens De Bruyn steeds bewuster van de milieuschade die overal voelbaar is. “Mensen maken zich terecht zorgen over hun leefomgeving, over de kwaliteit van lucht en water, over hittegolven en andere gevolgen van klimaatverandering. Zet daarom milieuschade meer op de voorgrond. Weeg het standaard mee bij het maken van beleid. Dat is een belangrijke prikkel om onze leefomgeving gezonder te maken, iets wat tegelijkertijd gezondere natuur oplevert.”

Baten van de natuur

Een natuurlijke leefomgeving draagt ook bij aan ons welzijn en onze economie. Wetenschappers drukken dat uit in zogeheten ‘ecosysteemdiensten’. Dat zijn diensten die de natuur ons levert, bijvoorbeeld in de vorm van hout of voedsel, maar het gaat bijvoorbeeld ook om bescherming tegen overstromingen, de zuivering van water door infiltratie in natuurgebieden, verkoeling in de stad, een hogere huizenprijs in een groene omgeving of ontspanning vinden in de natuur. 

Als je al die diensten bij elkaar optelt, vormt de natuur een goedkope en efficiënte basis voor ons bestaan. De baten van ecosysteemdiensten zijn veel hoger dan de uitgaven voor natuurbeheer, zo blijkt uit berekeningen die het Centraal Bureau voor de Statistiek in samenwerking met Wageningen University & Research heeft gemaakt. De gebruikswaarde van ecosysteemdiensten was in 2022 ruim 15 miljard euro, 50 procent meer dan in 2013. 

Het grootste deel van die waarde wordt gevormd door ’culturele diensten’ (11,22 miljard euro) die de natuur levert, zoals groene recreatie, toerisme en ontspanning. Een grote oppepper kreeg deze waarde tijdens de coronacrisis, toen Nederlanders bij gebrek aan ander vermaak massaal naar bos, hei, duin en strand trokken. Ook na de coronacrisis bleef deze waarde hoog; mensen hadden de waarde van de natuur zelf ondervonden. 

De ‘regulerende diensten’ vertegenwoordigden in 2022 een waarde van 2,61 miljard euro. Het gaat dan bijvoorbeeld om waterberging, kustbescherming, bestuiving van onze gewassen door insecten, bodemvruchtbaarheid, koolstofvastlegging en koeling. Daarnaast levert de natuur nog ‘producerende diensten’ (1,28 miljard euro). Dat zijn producten uit de natuur, zoals hout, vezels, voedsel, genetische bronnen, energie uit biomassa en water, zowel drinkwater als water voor overig gebruik. Natuurlijk heeft de natuur ook een intrinsieke waarde (natuur voor de natuur zelf), maar dat is lastig te meten en is buiten deze rekenmethodes gehouden.

Welzijn

Tegenover deze baten van ruim 15 miljard euro in 2022, staken de uitgaven schril af. In datzelfde jaar gaven de overheid en organisaties als Natuurmonumenten in totaal 1,6 miljard euro uit aan het beheren en onderhouden van natuurgebieden, het aankopen van nieuwe grond en het belonen van boeren die maatregelen namen om de soortenrijkdom op hun land te behouden. Zo bezien loont het om te investeren in meer ruimte voor de natuur. Elke geïnvesteerde euro in de natuur levert het veelvoudige op. Aan diensten voor de mens, voor het welzijn en welbevinden van ons allemaal.

Nieuwkoopse Plassen

Ook Natuurmonumenten is zich bewust dat haar natuurgebieden voor opbrengsten zorgen. Sinds 2007 is de vereniging betrokken bij onderzoeken naar de financiële waarde van ecosysteemdiensten en in het verlengde daarvan zijn onlangs de Nieuwkoopse Plassen en aangrenzende Meijegraslanden onder de loep genomen. Onderzoekers van Wageningen Environmental Research hebben de baten van dit Zuid-Hollandse beschermde natuurgebied in kaart gebracht.  

Alles bij elkaar leveren de onderzochte ecosysteemdiensten ruim 16 miljoen euro per jaar op. Het onderzoek concludeert dat investeren in natuur hier duidelijk loont — voor biodiversiteit, klimaat én de lokale gemeenschap. De grootste opbrengst komt uit recreatie, zoals varen, fietsen, horeca en overnachtingen. Samen levert dit naar schatting ruim 10 miljoen euro per jaar op. 

Boswachter Juriaan Leeuwen ervaart die recreatieve waarde vrijwel dagelijks. “Als boswachter zie ik elke dag wat dit gebied oplevert. De Nieuwkoopse Plassen zijn slim ingedeeld. Op het open water kan iedereen varen, maar in kwetsbare delen kom je alleen met een elektrische fluisterboot. Nog dieper het gebied in kun je alleen met een kano of SUP. Je ziet dat verhuurders daar goed op inspelen: zij verhuren vooral elektrische bootjes en kano’s. Dat zorgt voor rust en bescherming van de natuur. Daar ben ik trots op: een kwetsbaar natuurgebied dat je toch op een verantwoorde manier kunt ervaren.”

Daarnaast speelt het gebied een belangrijke rol in het klimaat. De veenbodem slaat grote hoeveelheden koolstof op. Doordat het gebied nat blijft, komt er minder CO₂ vrij. Dit voorkomt schade door klimaatverandering en vertegenwoordigt een geschatte waarde van ongeveer 3,5 miljoen euro per jaar. 

Ook andere voordelen zijn berekend. Zo levert het oogsten van riet dat vooral wordt gebruikt voor daken, jaarlijks circa 278.000 euro op. Daarnaast zorgt de natuur voor hogere huizenprijzen in de omgeving, wat de gemeente extra belastinginkomsten oplevert (ongeveer 2 miljoen euro per jaar). 

Investering

Toch zijn niet alle waarden van de Nieuwkoopse Plassen en Meije-graslanden eenvoudig in harde valuta uit te drukken. Denk aan behoud van biodiversiteit, rust en landschappelijke kwaliteit. Juist deze minder zichtbare waarden maken het gebied bijzonder en dragen bij aan het welzijn van mensen. De belangrijkste conclusie is daarom dat investeren in natuur loont: het levert niet alleen ecologische winst op, maar ook economische en sociale voordelen. Door de natuur te beschermen en te versterken, blijven deze baten ook in de toekomst beschikbaar. Daarmee is natuur niet alleen iets om te behouden, maar ook een waardevolle investering voor de samenleving als geheel.