Veluwezoom: bossen vol paddenstoelen en mossen
Al meer dan veertig jaar laat Natuurmonumenten grote delen van Nationaal Park Veluwezoom met rust. En met succes: er werden hier maar liefst 1.165 soorten paddenstoelen geteld. Boswachter Ruben Vermeer en mossenexpert Jeroen Wouters vertellen waarom deze aanpak zo goed werkt.

Op de rand van de Veluwe, in Gelderland, ligt Nationaal Park Veluwezoom. Al ruim veertig jaar kiest Natuurmonumenten ervoor om grote delen van de bossen in Veluwezoom met rust te laten. Bomen mogen oud worden, omvallen en vergaan. Zo krijgt de natuur alle ruimte.
Boswachter Ruben Vermeer werkt in dit gebied en vertelt wat het zo bijzonder maakt: “De Veluwezoom is heel heuvelachtig en afwisselend. Je vindt er oude beuken- en eikenbossen, naaldbomen en uitgestrekte heidevelden. Het bijzondere is dat die heuvels waar wij nu doorheen wandelen al 150.000 jaar geleden zijn ontstaan.”
In 1911 kocht Natuurmonumenten hier een eerste stukje grond. In de jaren erna groeide het uit tot 5.000 hectare aan beschermde natuur. In 1930 kreeg het als eerste natuurgebied in Nederland de status van Nationaal Park.
Stormen
Die keuze voor nietsdoen ontstond niet zomaar. Eind jaren zeventig trokken twee zware stormen over Veluwezoom. Grote delen van het toenmalige bos gingen tegen de vlakte. Het bos bestond op dat moment vooral uit bomen met allemaal dezelfde leeftijd en dezelfde soort. Dit maakte het bos extra kwetsbaar voor harde wind.
Boswachter Ruben kijkt terug: “Ook het opruimen van al dat omgewaaide hout had gevolgen. Er kwam veel dood hout te liggen, waardoor de letterzetter, een kever die onder de schors van naaldbomen leeft, zich sterk kon uitbreiden. De kever tastte vervolgens ook bomen aan die de storm wél hadden overleefd.”
En dus besloten de boswachters van Natuurmonumenten dat het anders moest. Het bos moest gevarieerder en sterker worden. Weerbaar. Het begon met een proef met Schotse hooglanders, koeien die door het bos gingen grazen: “We ontdekten dat die grote grazers veel invloed kunnen hebben op hoe het bos eruitziet. Eigenlijk nemen ze een deel van onze rol als beheerder over,” aldus Ruben.
Meer dan duizend soorten paddenstoelen
En dat levert veel op. In Veluwezoom zijn maar liefst 1.165 verschillende soorten paddenstoelen gevonden. Dat zijn voor een deel bekende soorten zoals de vliegenzwam en het elfenbankje. Maar ook superzeldzame soorten, met wonderlijk mooie namen. Denk aan de pruikzwam, die groeit op oude beuken, de kammetjesstekelzwam, die op dood hout voorkomt, en de saffraanamaniet, die groeit op voedselrijke bosgrond.
Herken de paddenstoel
In Nederland komen maar liefst 8.500 verschillende soorten paddenstoelen voor. Hoe houd je die allemaal uit elkaar? Begin bij de algemene soorten:
Tien algemene paddenstoelen in het bos herkennen
Ook mossen en korstmossen profiteren van de bijzondere omstandigheden in Veluwezoom. Zo vind je hier zeldzame soorten als het sterheideststaartje en de turflucifer. Dat zijn allebei soorten die je vooral in oude bossen vindt. Ze houden van dikke, omgevallen dode bomen en een goede humuslaag: gezonde aarde die ontstaat uit dode bladeren en planten.
Humus en dood hout
Hoe ouder een bos, hoe dikker de humuslaag. Zo’n humuslaag bevat veel voedingsstoffen en heeft nog een ander voordeel, vertelt Ruben: “Die dikke humuslaag zorgt ervoor dat water langer in het bos blijft. Daardoor is de bodem beter beschermd tegen droogte dan in een productiebos, waar water minder lang vastgehouden kan worden.”
Ook dood hout is belangrijk. Omgevallen bomen zijn erg goede groeiplaatsen voor allerlei soorten schimmels, paddenstoelen, mossen en korstmossen. Elke soort stelt weer andere eisen aan zijn omgeving. De ene groeit op een bepaalde boomsoort, de andere heeft juist een specifieke hoeveelheid vocht of schaduw nodig.
Ruben legt uit dat veel van de soorten paddenstoelen, mossen of korstmossen superspecialisten zijn. “Ze hebben bijvoorbeeld een bepaalde leeftijd van dood hout nodig, of groeien alleen op een vochtige plek aan de noordkant van een boom. Daarmee vertellen ze ons ongelooflijk veel over de omstandigheden in het bos.”
Overal nietsdoen?
Als dit zo goed werkt, waarom kiezen we niet in alle bossen ervoor om de natuur met rust te laten? Zo eenvoudig ligt dat niet, benadrukt Ruben.
“Wij hebben hier de rijkdom van grote, aaneengesloten bossen. Er is veel ruimte om de natuur haar gang te laten gaan. Maar ieder bos is anders. De bodem en de geschiedenis van een gebied spelen bijvoorbeeld een belangrijke rol. Ook heb je in kleinere gebieden rekening te houden met buren bijvoorbeeld. En daar komt bij: een voormalig productiebos heeft soms tientallen jaren nodig om zich te ontwikkelen tot een natuurlijker bos.”
Bos onder druk door stikstof en droogte
Toch staan ook in Veluwezoom de bijzondere bossen onder druk. Vooral stikstof uit de lucht heeft veel invloed op de natuur. Zo groeien sommige algemene mossen sneller door de extra stikstof. Daardoor krijgen bijzondere soorten minder ruimte en kunnen ze zelfs verdwijnen. Ook voor de bodem is het teveel aan stikstof schadelijk. De bodem verzuurt en belangrijke mineralen spoelen weg. Dat is slecht nieuws voor de schimmels die met hun lange draden in de bodem leven en voor paddenstoelen boven de grond zorgen.
Ruben vertelt hoe onmisbaar ze zijn: “Schimmels in de bodem helpen bomen om voedingsstoffen op te nemen. Ook beschermen ze tegen ziektes en zorgen ze voor een gezonde bodem. En het zijn de opruimers van de natuur.”
En daar komt de extreme droogte van de laatste jaren door klimaatverandering nog eens bij. De dikke humuslaag helpt wel om water vast te houden en maakt het bos weerbaarder tegen droogte. Maar daar zijn grenzen aan. “Zulke extreme droogte als we de laatste jaren zomers zien, daar is eigenlijk geen bos tegen bestand.”
Blijven leren van de natuur
Voorlopig blijven de boswachters de ontwikkelingen goed volgen. Paddenstoelen, mossen en korstmossen blijven daarbij belangrijke graadmeters. Boswachter Ruben besluit: “We houden een vinger aan de pols en leren vooral veel over hoe dit bos zich ontwikkelt. De Veluwezoom laat zien wat er kan gebeuren als de natuur langdurig de ruimte krijgt. Bosontwikkeling gaat nu eenmaal langzaam. We moeten geduld hebben.”
Kom wandelen
Benieuwd naar de bijzondere bossen op de Veluwe? Pak de trein en kom langs! Tip: wandel de NS-wandeling Veluwezoom. Deze route voert je door de Onzalige Bossen, langs oude bomen en uitgestrekte heidevelden.
Woon je ergens anders en wil je ook graag paddenstoelen kijken? Bekijk hier de 10 mooiste paddenstoelenroutes









