Waterproblemen, hoe lossen we die op?

Heerlijk, het is zomer. Lekker naar buiten en het water in. Gelukkig kan dat op talrijke plekken, ook in meren en rivieren die in de vorige eeuw nog zwaar vervuild waren. Maar schijnt bedreigt. Na decennia van schoner water, gaat de kwaliteit van ons grond- en oppervlaktewater al sinds begin deze eeuw weer achteruit. Sterker nog, in Europa zijn we het slechtste jongetje van de klas. Minder dan 1% van onze wateren voldoet aan alle Europese eisen voor waterkwaliteit. En dat terwijl we afgesproken hebben dat ons water in 2027 echt schoon moet zijn. Dan moeten we voldoen aan de Europese normen van de Kaderrichtlijn Water (KRW). Dat gaan we niet halen, zo vrezen veel waterexperts in ons land. Ondanks alle mooie plannen die teruggaan tot 2000, toen de KRW in werking trad, lukt het maar niet om de waterkwaliteit op het gewenste peil te krijgen. 

Oorzaken

De oorzaken zijn divers, zoals meer verdroging door klimaatverandering en de toenemende vraag naar water door landbouw, industrie, bedrijfsleven en consumenten. Maar belangrijker nog is de waterverontreiniging door meststoffen, bestrijdingsmiddelen, PFAS, medicijnresten, microplastics en andere schadelijke stoffen. Dat raakt ons allemaal. De kans op ziekteverwekkers in het grond- en oppervlaktewater neemt toe en het wordt steeds ingewikkelder om iedereen in Nederland van schoon drinkwater te voorzien. 

Ook in de natuur zijn de gevolgen merkbaar. De watergebonden natuur verarmt. Soorten verdwijnen door de slechte waterkwaliteit of gebrek aan water. Ook in onze gebieden, ondanks zorgvuldig beheer en het nemen van allerlei watergerichte maatregelen. Zo onderzochten we in 2024 elf van onze natuurgebieden die representatief zijn voor waterrijke natuurgebieden in Nederland. Meer dan de helft daarvan had een slechte toestand van het water in relatie tot de natuur en liet op dit vlak een dalende trend zien.

Hoe nu verder met onze watersystemen? We leggen drie stellingen voor aan vier experts die we even voorstellen.

Flip Witte

Professor met adviesbureau, voorheen o.a. bijzonder hoogleraar ecohydrologie aan de Vrije Universiteit. Werkt op velerlei vlakken samen met waterpartijen in Nederland.

Antoinet Looman

Heemraad en loco-dijkgraaf van het Waterschap Rijn en IJssel, lid van de partij Water Natuurlijk. Bestuurslid van het Hoogwaterbeschermingsprogramma en het Nederlands Watermuseum.

Marleen van Rijswick

Hoogleraar Europees en nationaal waterrecht. Zij houdt zich in het bijzonder bezig met de vraag hoe het recht kan bijdragen aan een billijk en duurzaam waterbeheer.

Jeroen de Koe

Directeur Natuurbeheer van Natuurmonumenten. Is verantwoordelijk voor het natuurbeleid van onze gebieden waarin waterbeheer een prominente rol speelt.

Stelling 1

‘Om Nederland waterveilig te houden én voldoende water in de zomer over te houden moeten we veel meer ruimte maken voor water’

Flip Witte – ‘Daarvoor zijn allerlei maatregelen denkbaar. Voer water aan het eind van de winter niet allemaal af met lage slootpeilen, want dan hou je meer water over in het groeiseizoen. Beperk het waterverlies door verdamping op hoge zandgronden door donker naaldhout te vervangen door hei en stuifzand, zodat de grondwatervoorraad stijgt. Stop met ontwateren van de allerlaagst gelegen gronden, want daarmee trek je ook het hoger gelegen deel leeg. Zet enkele zeer diepe polders in het westen weer onder water, want die verdrogen de omgeving en zorgen voor enorme problemen met watervervuiling. Natuurlijk moet je bewoners dan ruimschoots compenseren, bijvoorbeeld met een drijvende luxewoning met aanlegsteiger.’

Antoinet Looman – ‘Zeker, de weg van het water zou sturend moeten zijn bij de inrichting van ons land. Dat betekent dat je de weg vrijhoudt voor bijvoorbeeld overloopgebieden, waterberging en de inrichting van beeksystemen. Dat kost allemaal ruimte, maar daar krijg je wel wat voor terug. Waterveiligheid, waterberging én een mooi landschap. Ik ben verliefd op het beekdal van de Berkel, waar de oude waterloop afgelopen jaren goeddeels is hersteld. Natuurlijk moet er ook gebouwd worden, maar houd daarbij rekening met het sturende principe van water.’

Marleen van Rijswick – ‘Waterveiligheid kan op meerdere manieren worden bereikt, onder meer door ‘grijze’ infrastructuur zoals dijken, stormvloedkeringen en dergelijke. Maar dat is niet genoeg. We moeten ons richten op een combinatie van grijze infrastructuur en meer op de natuur gebaseerde oplossingen. Dat kan door rivierverruiming, waterbergingsgebieden en het laten hermeanderen van kleinere rivieren en beken. Dat kost ruimte, maar brengt ook een rijkere natuur. Voor watertekorten in tijden van droogte dient water langer te worden vastgehouden in het gebied. Ook dat kost ruimte. Oplossingen voor een teveel en een tekort aan water kunnen, afhankelijk van het gebied, veelal goed worden gecombineerd.’

Jeroen de Koe – ‘Niet alles kan overal. Als we Nederland veilig en leefbaar willen houden, moeten we water leidend maken in hoe we ons land inrichten. Dat betekent: rivieren en beken meer ruimte geven en water vasthouden op plekken waar het thuishoort. Dat levert niet alleen veiligheid op, maar ook mooie natuur, recreatie en schoner water. Het eerlijke verhaal is wel: bouwen op natte plekken is geen goed idee meer. Ruimte maken voor water is niet vrijblijvend, maar noodzakelijk. We krijgen er een gezonder, natuurrijker en toekomstbestendig Nederland voor terug.’

Stelling 2

‘Voor aanpak van watervervuiling is veel meer bestuurlijke moed nodig’

Flip Witte – ‘De overheid heeft nauwelijks zicht op wat er door de industrie op onze wateren wordt geloodst. Wellicht komt dat doordat de politiek huiverig is voor handhaven. Veel vervuiling van zowel grond- als oppervlaktewater is afkomstig van de landbouw. Dat bedreigt niet alleen onze natuur, maar ook de drinkwatervoorziening. Een transformatie van de landbouw is daarom nodig, een waarmee dan gelijk het stikstof- en verdrogingsprobleem wordt opgelost. De overheid moet boeren helpen die omslag te maken. Maar ja, dat vergt wel bestuurlijke moed hè, en daar ontbreekt het in dit dossier wel heel opzichtig aan.’ 

Antoinet Looman – ‘Zorgen voor schoon water is voor ons een kerntaak, maar raakt ook de rest van de maatschappij. Je zou bij de ontwikkeling van nieuwe medicijnen al rekening kunnen houden met medicijnresten die uiteindelijk in ons water belanden. Dat geldt voor allerlei producten. Willen we tandpasta waarvan microplastics in het water terecht komen? Wat er aan vervuilende stoffen niet in komt, hoeft er later ook niet worden uitgehaald. Om dergelijke zaken te veranderen is bestuur van lange adem nodig. Daarnaast nemen we handhaving serieus. We bezoeken bedrijven die lozen en boeren die voor uitspoeling van stikstof, fosfaten en gewasbeschermingsmiddelen zorgen. Het merendeel ziet daarvan nut en noodzaak. Ook boeren zijn gebaat bij schoon water voor hun bedrijfsvoering.’

Marleen van Rijswick – ‘De waterkwaliteit in Nederland is niet goed genoeg. Dat is niet alleen een juridisch probleem, maar veel fundamenteler: gezond water is van belang voor mens en natuur. Verontreiniging met meststoffen, bestrijdingsmiddelen, chemische stoffen zoals PFAS en medicijnresten krijgen we niet goed onder controle. Dat komt deels door het toestaan van deze stoffen. Dat vraagt aanpassing van wetgeving en toelatingen. Maar verder zijn er voldoende juridische instrumenten voorhanden om adequaat op te treden. Nu wordt nog veel ingezet op vrijwillige maatregelen. Het gebruik van bestaande instrumenten kan worden verbeterd, zoals vergunningverlening, aanscherping van vergunningen en het stellen van maatwerkvoorschriften waar nodig. Toezicht en handhaving zijn cruciaal, daar kan veel meer aandacht aan worden besteed. Dat vraagt inderdaad bestuurlijke moed.’

Jeroen de Koe – ‘Ja. We weten al jaren waar de problemen zitten: vervuiling door intensieve landbouw, industrie en lozingen. Maar maatregelen worden te vaak vooruitgeschoven of afgezwakt. Ondertussen verslechtert de waterkwaliteit en wordt het steeds moeilijker om schoon drinkwater te maken en natuur te herstellen. Bestuurlijke moed betekent duidelijke keuzes maken en grenzen stellen, ook als dat lastig is. Vervuiling moet omlaag, punt. Dat vraagt om strengere regels én eerlijke ondersteuning voor sectoren die moeten veranderen. Uitstel maakt het probleem alleen duurder en ingewikkelder.’

Stelling 3

‘Elke Nederlander zou een quotum moeten krijgen voor gebruik van gezuiverd water’

Flip Witte – ‘Nou, dat gaat mij te ver, we leven gelukkig niet in een communistische heilstaat. Maar net als in Vlaanderen een gestaffeld drinkwatertarief invoeren, dat lijkt mij een prima idee. Voor normaal gebruik betaal je een voor iedereen betaalbaar laag bedrag, maar ga je echt verkwisten, dan gaat het tarief flink omhoog. Verder, weer net zoals bij onze zuiderburen, bij een nijpend watertekort in een extreem droge zomer een flinke boete uitdelen als drinkwater wordt verkwist met autowassen en tuin sproeien.’

Antoinet Looman – ‘Een quotum gaat wat ver, maar ik ben wel voor prikkels om zuiniger en bewuster om te gaan met ons drinkwater. Dat is nu veel te goedkoop en wordt ook gebruikt om auto’s te wassen en de tuin te sproeien. We moeten toewerken naar circulaire systemen waarbij het water voor meerdere doelein den wordt gebruikt. Een mooi voorbeeld daarvan zijn waterbesparende huizen aan de Heuvelstraat in Silvolde. In deze wijk wordt bij dertien woningen het water uit de douche gezuiverd en toegepast als spoelwater voor het toilet. In twee woningen is het concept verder doorgevoerd: hemelwater wordt gezuiverd, zodat het op termijn kan worden ingezet als drinkwater in de woning. Het rioolwater wordt ter plekke gezuiverd tot een hoge kwaliteit die in de bodem geïnfiltreerd kan worden om de drinkwater onttrekking te compenseren. Zo’n vrijwel compleet zelfvoorzienend watersysteem is wat mij betreft inspirerend voor de toekomst.’

Marleen van Rijswick – ‘Bij een al te strikt gehanteerd quotum heb ik twijfels. Er zijn altijd kwetsbare mensen die meer water nodig hebben. Nederlanders gebruiken meer water dan bijvoorbeeld mensen in België. Daar kent men een gedifferentieerd tarief: laag voor de noodzakelijke basisbehoeften, hoger als men veel water gebruikt. Verder is er een wettelijke plicht om regenwater op het eigen erf op te slaan. Het zijn echter niet alleen burgers die schoon drinkwater gebruiken. Ook veel bedrijven (inclusief de landbouw) gebruiken gezuiverd water van hoge kwaliteit waar dat niet altijd nodig is. Ik zou meer voelen voor prijsdifferentiatie, ook voor bedrijven. Daarnaast kan meer worden ingezet op gebruik van alternatieve waterbronnen, zoals hergebruik, regenwater et cetera. Bewustwording is ook belangrijk. Niet iedereen realiseert zich voldoende hoeveel gezuiverd water wordt gebruikt, en ook wordt verspild.’

Jeroen de Koe – ‘Een quotum is misschien wel een goed middel, maar het is niet voor iedereen in elke woonsituatie haalbaar, nog even los van de controlemogelijkheid. Dus die lijkt me lastig. Het is vooral belangrijk dat we slimmer en zuiniger omgaan met drinkwater, en dat we het niet verspillen aan toepassingen waar ook regen- of oppervlaktewater kan worden gebruikt. Zowel bij huishoudens als bij landbouw en industrie. Daar liggen de grootste besparingskansen. Bewustwording en betere prikkels om waterbesparing te stimuleren kunnen helpen, maar het begint bij een systeem waarin we water beter vasthouden, hergebruiken en beschermen.’

Teken voor schoon water

Europese natuurbeschermingswetten dreigen te worden afgezwakt. Als deze bescherming verdwijnt, blijven giftige stoffen in ons milieu, inclusief het water. Samen met andere natuurorganisaties roepen wij het kabinet op om afspraken na te komen en te zorgen voor schoon én voldoende water. 

Help mee en teken ook voor schoon water!

 

Dit artikel verscheen eerder in Puur Natuur, zomer 2026.