Kraanvogels kiezen al 25 jaar voor het Fochteloërveen

Op de grens van Friesland en Drenthe ligt het uitgestrekte Fochteloërveen. Een open landschap van hoogveen, water en heide. Juist die combinatie maakt het gebied aantrekkelijk voor kraanvogels. 

“Wie het Fochteloërveen vanuit de lucht bekijkt, kan zich indenken waarom de kraanvogels juist hier neerstreken,” vertelt Ine Kelderman van Natuurmonumenten. “Het zijn behoorlijk schuwe dieren die behoefte hebben aan een groot gebied dat open, nat en rustig is. En dat vinden ze hier in dit natuurgebied van 4.000 hectare, waarvan 1.500 hectare herstellend hoogveen.” 

14 paartjes kraanvogels

In 2001 bracht een kraanvogelpaar voor het eerst succesvol jongen groot in het Fochteloërveen. Dat was bijzonder: het eerste kraanvogelkuiken na zo’n 250 jaar afwezigheid in Nederland. Natuurmonumenten vierde de geboorte met een geboortekaartje. Het kuiken kreeg de naam Tsuri, Japans voor kraanvogel.

Sindsdien zijn de vogels niet meer weg te denken uit het Fochteloërveen. Dit jaar waren er 14 paartjes en vlogen 11 jonge kraanvogels met succes uit. Ook in andere delen van het land worden inmiddels broedpaartjes gezien.

Waarom voelen de vogels zich zo thuis in het Fochteloërveen? “Rust, ruimte en voedsel zijn belangrijk, maar in het broedseizoen ook het water,” weet Ine. “In het voorjaar bouwen kraanvogels hun nest op een zo rustig mogelijke plek, vaak omringd door water. Zo kunnen roofdieren moeilijker bij de eieren en jongen komen.”

Kraanvogelparadijs

Ook buiten het broedseizoen vind je kraanvogels in het Fochteloërveen. In de herfst en winter komen hier grote groepen om te rusten tijdens de trek naar het zuiden. Ine: “Je ziet soms wel 150 kraanvogels tegelijk, echt magisch. Hun geluid is ook prachtig, dat melancholische getrompetter.”

Tegen de avond zoeken de vogels de natte delen op om gezamenlijk te overnachten. Sommige trekken daarna verder naar het zuiden, andere blijven langer in Nederland of overwinteren hier.

Kraanvogels kijken in het Fochteloërveen

In de nazomer, herfst en winter is de kans groot dat je kraanvogels in en rond het Fochteloërveen ziet. Het is de grootste verzamelplaats van heel Nederland. 

Wil je kraanvogels zien? Realiseer je dat de vogels erg schuw zijn en vaak op grote afstand staan. Houd daarom altijd voldoende afstand en blijf op de paden. Zo kunnen de vogels ongestoord rusten en overwinteren.

Bekijk hier de routes

Zuinig op het hoogveen

Het eerste stukje Fochteloërveen werd al in 1938 verworven door Natuurmonumenten. Het was daarmee het eerste hoogveengebied in Nederland dat onze bescherming kreeg. Tegenwoordig is het één van de laatste plekken in Nederland waar hoogveen op deze grote schaal voorkomt.

“Daar moeten we dus heel erg zuinig op zijn,” vindt Ine. “Veel kwetsbare soorten dieren en planten zijn afhankelijk van dit gebied. Niet alleen kraanvogels, maar denk ook aan het zeldzame veenhooibeestje of de blauwe kiekendief. Daarom werken we hard aan een toekomstbestendig hoogveen.”

Natte spons

Klimaatverandering, met extreem droge zomers, is een van de bedreigingen voor een nat gebied als het Fochteloërveen. Veenmossen vormen de basis van het gebied en die leven van regenwater. “Het hele gebied is eigenlijk een grote, natte spons.”

Zoveel mogelijk water vasthouden is dus heel belangrijk. Ine legt uit dat Natuurmonumenten daar al vanaf de eerste aankoop aan werkt. Sinds 2022 wordt het systeem opnieuw grondig aangepakt. 

“We hebben het hoogveen verdeeld in verschillende vakken, met daar omheen kades om het water vast te houden. De oude kades waren inmiddels aan vervanging toe. De nieuwe kades zijn van ander materiaal gemaakt, onder meer van zand en leem. Dat werkt heel goed, zo blijft het water veel beter in het gebied.”

Droge zomer goed doorstaan

En de lange droge zomer van dit jaar was een goede test: de aanpak werkt. In de vakken met nieuwe, goed sluitende kades bleef de hele zomer voldoende water beschikbaar om de veenmossen gezond te houden. 

Dat is belangrijk voor het hoogveen. Want als het veen nat blijft, kunnen de veenmossen blijven groeien en krijgen ook libellen, vlinders, kikkers en andere soorten meer ruimte. “Bovendien is het veen zelf ook belangrijk voor het klimaat: gezond en groeiend hoogveen houdt veel CO₂ vast.”

Stikstofkraan moet dicht

De nieuwe kades zijn een belangrijke stap, maar er is nog veel te doen. De andere grote bedreiging is namelijk stikstof. Grassen als pijpenstrootje en bomen als berken groeien extra hard als er veel stikstof uit de lucht komt. 

Daar zijn onze boswachters niet blij mee. Ine: “Pijpenstrootje en berken zijn soorten die zelf veel water onttrekken en de verdamping van regenwater bevorderen, dat wil je niet. Als je daar niets aan doet, groeit het gebied uiteindelijk dicht. Berken kunnen hier wel een meter per jaar groeien. We doen wat we kunnen en verwijderen ze zoveel mogelijk, maar zolang de stikstofkraan niet dichtgaat, blijft het dweilen met de kraan open”

Natuurmonumenten verwijdert berken onder andere met drijvende machines, die de bomen zo veel mogelijk met wortel en al uit het veen trekken. Op de delen met heide helpen schapen om het landschap open te houden. Ook vrijwilligers zijn onmisbaar.

Hoop voor de toekomst

De terugkeer van de kraanvogel laat zien wat natuurbescherming kan opleveren. En nu blijkt ook dat de nieuwe kades het hoogveen beter door een extreem droge zomer helpen. Dat geeft hoop voor de toekomst. Ine: “We zijn nog hard aan het werk, maar het is mooi om te zien dat wat we doen ook echt helpt.”

Kies turfvrije potgrond

Hoogveen is zeldzaam en kwetsbaar. Toch wordt veen als turf nog steeds gebruikt in potgrond. Voor het winnen van veen worden in Europa nog steeds hoogveengebieden afgegraven. Dat gaat ten koste van natuur en van de opslag van CO₂.

Wil jij zelf iets doen voor het behoud van hoogveen? Kies dan voor potgrond zonder turf. Zo help je mee om kwetsbare veengebieden te beschermen.