Om je beter en persoonlijker te helpen, gebruiken wij cookies en vergelijkbare technieken. Met de cookies volgen wij en derde partijen jouw internetgedrag binnen onze site. Hiermee tonen we advertenties op basis van jouw interesse en kun je informatie delen via social media. Als je verdergaat op onze website gaan we ervan uit dat je dat goedvindt. Meer weten en instellingen.

Cultureel

Erfgoedroute Polder Noord-Kethel, Rotterdams platteland

Cultureel

Erfgoedroute Polder Noord-Kethel, Rotterdams platteland

Tussen Rotterdam en Delft vind je Polder Noord-Kethel. Dit weidevogelreservaat biedt nu een plek aan oer-Hollandse vogels zoals grutto en kievit. Maar er is meer! Patronen en elementen in het landschap laten zien wat hier vroeger was. Wandel deze erfgoedroute en verbaas je over dit bijzondere cultuurlandschap waar de geschiedenis - zichtbaar en onzichtbaar - haar sporen heeft achtergelaten.

Historische schatkamer

Met de middeleeuwse Vlietlanden, eendenkooien, turfplassen, kreekruggen en Polder Noord-Kethel is Midden-Delfland een schatkamer aan cultuurhistorie. Dat is bijzonder. Zeker als je bedenkt dat het gebied gelegen is in de drukstbevolkte provincie van ons land en ingeklemd ligt tussen grote steden als Delft, Den-Haag en Rotterdam. Des te meer reden voor de boswachters van Natuurmonumenten om de geschiedenis van deze plek te herstellen en te bewaren.

Geschiedenis in het landschap

Cultureel erfgoed bestaat dan ook niet alleen uit stenen gebouwen. Veel van onze geschiedenis kun je herkennen in het landschap van vandaag de dag. En er is veel te zien! Als je in Polder Noord-Kethel om je heen kijkt, zie je veel 21e eeuwse bedrijvigheid; huisvesting, verkeer over water, land, door de lucht en economische bedrijvigheid. Onze voorouders zijn begonnen met het opbouwen hiervan. Deze wandelroute vertelt je over de elementen in het landschap die terugblikken naar onze wortels.

Voor deze route is er geput uit het onderzoek van Jacques Moerman (Cultuurhistorische en landschappelijke elementen in het gebied van de Noord-Kethelpolder, een inventarisatie - november 2016).

Let op: Momenteel ondervinden we een technische storing met bij het samenstellen van de route download.

Deze route is niet toegankelijk in het broedseizoen (1 maart - 1 juli). Je kunt wel een deel van deze route wandelen.

Bezoekersinformatie

Bereikbaarheid

De route

 Startpunt

1Landgoed de Tempel

De wandeling start bij Landgoed de Tempel, gelegen aan de Schie en bij het ‘dorpse’ Oud-Overschie. Landgoed de Tempel is een van de laatste landgoederen van Rotterdam en dateert uit de 17e eeuw. Kenmerkend is de oude geometrische baroktuin die deels bewaard is gebleven en de bijzondere beeldencollectie. Op de meeste landgoederen zijn de baroktuinen in de 19e eeuw vervangen door tuinen in Engelse landschapsstijl en verdwenen de beelden. De eigenaren van De Tempel hebben zelfs beelden van andere landgoederen aangekocht toen daar de baroktuinen verdwenen. 

Neem vooral een kijkje op dit romantische landgoed waar je even op adem komt van de alledaagse drukte. De komende jaren geeft eigenaar gemeente Rotterdam de historische gebouwen, het park en de beeldencollectie een opknapbeurt.

Eerste bomen geplant op Landgoed de Tempel
Landgoed de Tempel
Landgoed de Tempel theekoepel
Landgoed de Tempel
Landgoed de Tempel beeldencollectie
Landgoed de Tempel

2Hollandveen

Om beter te begrijpen hoe dit gebied in elkaar zit, gaan we nog verder terug in de tijd. Ongeveer 5500 jaar geleden werden hier de strandwallen met lage duinen gevormd. Achter deze van zand opgebouwde strandwallen ontstond een soort lagunegebied. Deze werd beschermd tegen inbraken vanuit zee en verzoette door de aanvoer van rivierwater. In het zoete water ontwikkelde zich plantengroei, waaruit zich een riet- en zeggeveenpakket vormde: het Hollandveen.

Door inbraken vanuit zee via riviermonden als Maas en Oude Rijn had de zee nog lang invloed. Het zoute kwelwater en deze inbraken zorgde voor het hoge zoutgehalte van het veen en verklaart de naam Zouteveen in Midden-Delfland. Ook nu is hier nog zoute kwel; planten als zeebies en ruwe bies in de poldersloten laten dit mooi zien.

De visual van Ulco Glimmerveen laat zien hoe dit gebied er 5500 jaar geleden uitzag.

Visual strandwallen
Hollandveen

3Woest gebied

Voor de 10e eeuw was dit gebied een ontoegankelijke wildernis. Dit weerhield onze voorouders niet om hier aan de slag te gaan. Al in de Prehistorie woonden er mensen in Midden-Delfland. Er zijn een boerderij uit de IJzertijd en een nederzetting uit de Steentijd gevonden. In de Romeinse tijd lag hier al een zorgvuldig verkaveld landbouwgebied met boerderijen die Forum Hadriani (Voorburg) moesten voeden.

Op onderstaande visual zie je hoe een Romeinse boerderij in Vlaardingen eruit heeft gezien. 

Visual Romeinse boerderij Vlaardingen
Woest gebied
Visual Romeinse boerderijen - boerderij
Woest gebied

4Ontginningen

In de Middeleeuwen zijn de ontginningen begonnen. Door de bovenste laag van het veen te ontwateren en begroeiing te verwijderen of plat te branden, maakte men het gebied geschikt voor bebouwing, veeteelt en akkerbouw. Als gevolg van deze ontginningen, is het veen gaan verdrogen, oxideren en inklinken. Veen dat na ongeveer 300 voor Chr. is gevormd, is nu helemaal verdwenen. Dit zie je terug in het landschap. Kijk maar eens goed; de voormalige geulafzettingen (bestaande uit o.a. zand), zijn veel minder ingeklonken. Hierdoor zie je markante ruggen aan de oppervlakte liggen.

Koeien in moerasgebied Nieuwkoopse Plassen
Ontginningen

5Wandelen door weidevogelgebied

Je mag door Polder Noord-Kethel wandelen buiten het broedseizoen. Ben je hier in het broedseizoen (1 maart tot 1 juli)? Wandel dan verder op de Schieweg en haak later weer aan!

Grutto in wilde bloemen
Wandelen door weidevogelgebied
Kievit
Wandelen door weidevogelgebied

6Ontstaan van Kethel

De oudste ontginners hadden in de Middeleeuwen geen dijken nodig om het land te beschermen dat ze in gebruik namen. Het water werd afgevoerd via natuurlijke veenkreken, die uitliepen op waterlopen die in deze streek in verbinding stonden met de Maas. In het gebied van het latere Polder Noord-Kethel waren dit de Flardinghe, de Harga en de Schie (de oer-Schie). In het stroomgebied van deze riviertjes ontstonden de oudste nederzettingen, met een moederkerk in Flardinga en kapellen in Harega (later in Kethel).

De eerste stormvloed zou in 1134 hebben plaatsgevonden. Onder deskundigen is er een discussie of deze overstroming – die wel in Vlaanderen en Zeeland is waargenomen – ook in Holland is geweest. Deze twijfel bestaat niet over de stormvloed van 1163/1164. Het dorp Kethel ontstond nadat het oude Harga in de 12e eeuw weggespoeld was.

Overstroming
Ontstaan van Kethel

7Eerste gebruik woord polre

Wat is er Hollandser dan het woord ‘polder’? Des te interessanter om te melden dat er sterke aanwijzingen zijn dat het woord polre (polder) hier is ontstaan! Volgens onderzoeker M.C.M. Scholte was het woord verbonden met de oud-Nederlandse oppervlaktematen 2 morgen en 1 hont (bijna 2 ha) ‘in polre’, die abt Walter tussen 1130 en 1161 ontving, gelegen tussen Kethel en Overschie in de latere Abtspolders. Volgens de onderzoeker is het zeer aannemelijk dat de vroegste vermelding van ‘polre’ in de omgeving van Kethel gevonden moet worden. Ook de naam van de 13e eeuwse Poldervaart moet hieruit verklaard worden.

Het woord polder komt volgens Beekman van ‘pol’, iets dat boven zeker vlak enigszins uitsteekt en vooral in de eerste tijden van het bestaan ‘een droog gedeelte te midden van omringend water of moeras’ was.

Polder Noord-Kethel
Eerste gebruik woord polre

8Vervoer met de boot

Tot ver in de 19e eeuw waren in het natte seizoen de meeste verharde wegen onbegaanbaar. Hierdoor was men aangewezen op vervoer per boot. In het najaar boenden de boeren hun wagens af, waarna ze werden opgeborgen tot het midden van de lente. In de tussentijd werden personen en producten vervoerd per vaartuig. In deze streek waren het meestal eikenhouten schuitjes met platte bodem.

Middeleeuwse windas - boot
Vervoer met de boot

9Terpen langs Harreweg

Hier, parallel aan de Harreweg, ligt een middeleeuwse vindplaats! Deze bestaat uit negen huisterpen en -erven. Archeologisch onderzoek laat zien dat ze dateren uit de 12e tot 13e eeuw. Boeren wierpen zelf deze terpen op, zodat ze bij hoogwater droge voeten hielden. Mogelijk behoorde deze vindplaats tot een oude ontginningsbasis vanuit Schiedam-Kethel. De Harreweg, samen met Abtswoude, is namelijk een oude verbinding tussen Delft en Schiedam-Kethel. De weg heeft in deze streek als basis voor de ontginning van het klei- en veenlandschap in dit gebied van Midden-Delfland gediend.

De terpen zijn op de visual van Ulco Glimmerveen herkenbaar als eilandjes in het veenmoeras.

Visual Terpenbewoning
Terpen langs Harreweg
Visual Terpenbewoning - boerderij
Terpen langs Harreweg

10Uiterdijken langs Harreweg

De smalle strookjes land met riet rechts van je, heten uiterdijken en zijn tenminste 800 jaar oud. De Harreweg ligt op een kade die in de late middeleeuwen is aangelegd rond het nieuw-ontgonnen land in Noord-Kethel. Ten westen hiervan (Woudhoek) was het nog een wildernis. Hierdoor sijpelde het water uit de wildernis het ontgonnen land in. Om dat tegen te gaan legde men de uiterdijkjes aan, als buffer tussen nat en droog.

In de 13e en 14e eeuw begon men met de grootschalige ontginningen. Hieronder op de visuals van Ulco Glimmerveen herkenbaar aan de strokenverkaveling. 

Visual uiterdijk 13 eeuw
Uiterdijken langs Harreweg

11Windassen

Door de aanleg van dammen en dijken kwam de scheepvaart voor hindernissen te staan. In het begin was het hoogteverschil tussen de poldersloten en boezemwater nog niet zo groot. Schuitjes konden met mankracht over de dijken getrokken worden. Maar door de komst van windwatermolens na 1411 werd er intensief en voortdurend ontwaterd, waardoor het peilverschil groter werd. Om toch nog schuitjes over dijken en kaden te loodsen, is geleidelijk aan de windas of overtoom ontwikkeld. Met behulp van een touw of ketting werden boten tegen een hellend vlak zoals een dijk omhoog getrokken en weer neergelaten in het andere water. In Polder Noord-Kethel hebben zeker drie windassen gestaan.

Op deze bijzondere picknickbank kun je even bijkomen van de wandeling. Doordat deze uitkijkplek boven de sloot zweeft, waan je je middenin de polder! Werp ook een blik op de poort; hier zijn elementen van de windas in verwerkt.

De visual van Ulco Glimmerveen laat een windas en molen in de 16e eeuw zien.

Visual Middeleeuwse windas
Windassen
Visual Middeleeuwse windas - windas
Windassen
Picknickbank boven sloot
Windassen

12Molens

De Noord-Kethelpolder heeft twee windmolens gehad, de Noord- en Zuidmolen. Op 21 juli 1557 is de Zuidmolen in ieder geval aanwezig. In dat jaar werd door het polderbestuur een verzoek aan het Hoogheemraadschap van Delfland gedaan om een windas bij de nieuwe molen te plaatsen. Zo konden de boeren met hun vaartuigen de Poldervaart bereiken. De stomp van de Zuidmolen is nog te vinden direct ten zuiden van het weidevogelreservaat.

Visual Middeleeuwse windas - molen
Molens

13Eendenkooi in Polder Noord-Kethel

Eendenkooien vormen een oud en typisch Nederlands fenomeen. Ook in Polder Noord-Kethel heeft een eendenkooi gelegen. Kruikius (1712) tekende deze kooi en duidde deze als 'Oude Kooy'. De eendenkooi hoorde bij de aan de Groeneweg gelegen boerderij Huygenhof, die nog steeds bestaat. 

Het beroep van kooiker is in de late Middeleeuwen ontstaan, toen ook in steden de vraag naar gevogelte groeide. De kooiker had het alleenrecht om hier - en in een straal van tussen de 500 en 1500 meter eromheen - eenden te vangen voor consumptie. Ooit waren er in Nederland zo'n 1000 eendenkooien. Nu zijn er nog ruim 100 over, waarvan de helft in goede of redelijke staat. In Midden-Delfland zijn er nog drie eendenkooien. Behalve die in de Aalkeetbuitenpolder waar je een excursie kunt boeken, beheert Natuurmonumenten ook de Eendenkooi Schipluiden. Hier worden eenden geringd voor wetenschappelijk onderzoek.

De Kruikiuskaart is een grote kaart (230 x 280 cm) uit de 18e eeuw van het hoogheemraadschap van Delfland. De kaart staat bekend om de hoge kwaliteit van de cartografie.

Op pad in de eendenkooi
Eendenkooi in Polder Noord-Kethel
Eendenkooi Het Aalkeetbuiten
Eendenkooi in Polder Noord-Kethel

14Uitkijkpunt Polder Noord-Kethel

Vanaf dit uitkijkpunt kijk je uit over het uitgestrekte Polder Noord-Kethel. In het voorjaar kun je hier genieten van een heus weidevogelorkest van grutto, tureluur en kievit!

Polder Noord Kethel
Uitkijkpunt Polder Noord-Kethel
Verrekijker Vaalwaard
Uitkijkpunt Polder Noord-Kethel

15De Kandelaar

De naam van buurtschap De Kandelaar bij Polder Noord-Kethel verwijst naar oud scheepvaartgebruik. Langs de Schie stond een houten paal met bovenin een door glas afgesloten lantaarn; de kandelaar. Dit punt was in de duisternis voor de passerende schippers een belangrijke lichtbron.

Overzetveer bij de Kandelaar, rond 1950
De Kandelaar

16Poldervaart

Tussen de Schie en de Nieuwe Maas bij Vlaardingen is in 1280 een andere belangrijke vaarverbinding gegraven: de Poldervaart. De Poldervaart werd gebruikt voor om de polders van Schiedam tot Delft droog te houden.

In 1573 liet de stad Delft op de hoek van de Poldervaart en de Schie een schans ter bescherming tegen de Spanjaarden aanleggen. De schans aan de Poldervaart was van cruciaal belang om de verbinding van Delft naar Rotterdam (over land en het water), Schiedam, Delfshaven en het zuiden vrij te houden. Dit was niet alleen belangrijk vanwege de bevoorrading van Delft, maar ook vanwege het contact met de door de Geuzen beheerste Zuid-Hollandse en Zeeuwse eilanden.

In de loop der jaren veranderde de functie van de Poldervaart. In 1903 ontstond bij hoog water en een noordwesterstorm een dijkdoorbraak van zo'n 30 meter breed. De schade aan landerijen en gebouwen was groot. De Schie viel droog en er was geen scheepsverkeer meer mogelijk, waardoor fabrieken stil kwamen te liggen. In 1965 werd besloten de Poldervaart af te sluiten. Inmiddels is het eerder gedempte gedeelte weer opengelegd en kun je op de Poldervaart heerlijk varen!

Schans aan Poldervaart
Poldervaart

17Eindpunt

Je bent bij het eindpunt van de wandeling aangekomen. De boswachters van Natuurmonumenten hopen dat je genoten hebt.

Ben je nog niet uitgewandeld? Neem een kijkje op Landgoed de Tempel of kijk voor andere routes in de buurt in de route app van Natuurmonumenten!

Fietsen in Midden-Delfland, polder Rotterdam
Eindpunt
logo

Ook zo genoten van deze route? Help de natuur. Ga naar nm.nl/nieuwlid.